Colombia bên bờ vực: Nhóm du kích ELN chuẩn bị trở lại chiến tranh

Khi con thuyền tiến gần bờ sông, những bóng người ngụy trang quan sát từ hàng cây. Phía sau họ, trong tán rừng rậm tối tăm, một chỉ huy của Quân đội Giải phóng Quốc gia (ELN) ngồi với khẩu súng trường trên đùi, giữa tiếng côn trùng vo ve và tiếng chặt tre của binh lính khi họ dựng trại, tránh bị drone của đối phương phát hiện.

Cuộc xung đột vũ trang kéo dài 62 năm của Colombia đang đứng trước một chương mới, khi tân tổng thống Abelardo de la Espriella, nhậm chức hôm thứ Sáu, tuyên bố chấm dứt các cuộc đàm phán hòa bình và phát động chiến dịch quân sự mới. Nhóm du kích cuối cùng của Colombia nói họ sẵn sàng cho mọi tình huống.

“Nơi nào chúng tôi có thể tấn công, chúng tôi sẽ làm”, chỉ huy Mặt trận Chiến tranh phía Tây của nhóm, mang biệt danh Yerson, nói. “Và nếu lãnh đạo ELN ra lệnh tấn công quân sự ở cấp quốc gia, chúng tôi sẽ làm. Tấn công ở thành phố, ở nông thôn, bất cứ đâu.”

Yerson và các chiến binh của anh đang ở sâu trong tỉnh Chocó, thuộc khu vực Thái Bình Dương, trong một cứ điểm của ELN chỉ có thể tiếp cận bằng nhiều giờ đi thuyền trên sông, nơi cái nóng ẩm thấm qua cả lớp mây phủ. Lực lượng ELN và các nhóm vũ trang đối địch chiến đấu để kiểm soát sông San Juan, tài nguyên và cư dân dọc bờ sông. Tại một điểm trên hành trình, những tay súng của Băng đảng Vùng Vịnh, một nhóm bán quân sự bạo lực, đã chặn thuyền để chất vấn hành khách, trước khi hứa sẽ “giải phóng” khu vực khỏi ELN.

Yerson không hề nao núng: “Tất cả các vùng lãnh thổ của ELN đang bị xâm chiếm bởi các nhóm lính đánh thuê. Chúng rất bạo lực, nhưng không tranh chấp quyền lực chính trị.”

Xung đột Colombia bắt đầu từ những năm 1960, bắt nguồn từ bất bình đẳng đất đai cực đoan và nền chính trị loại trừ. Các nhóm du kích cánh tả nổi lên thách thức nhà nước, chiến đấu chống lại lực lượng chính phủ vốn sau này liên minh với các nhóm bán quân sự cánh hữu, tiền thân của Băng đảng Vùng Vịnh. Tiền từ buôn bán cocaine tiếp sức cho mọi phe. Cuộc xung đột đã giết chết hàng trăm nghìn người và làm hàng triệu người phải di dời.

ELN được thành lập năm 1964, kết hợp chủ nghĩa Marx-Lenin với học thuyết “trung tâm” của Che Guevara – ý tưởng rằng một nhóm vũ trang nhỏ ở vùng nông thôn hẻo lánh cuối cùng có thể lật đổ nhà nước – và thần học giải phóng, vốn xem cuộc đấu tranh chống đói nghèo và áp bức là biểu hiện của đức tin Kitô giáo. Nhóm này đã thực hiện các vụ giết người, bắt cóc, ép buộc dân thường phải phong tỏa hoặc di dời. Sau khi FARC giải giáp năm 2016 sau thỏa thuận hòa bình với nhà nước, ELN tuyên bố chỉ hạ vũ khí khi hệ thống chính trị và kinh tế của đất nước được chuyển đổi.

“FARC đã đầu hàng mà không đổi lại gì”, Yerson nói, đồng thời cho rằng các tổng thống kế tiếp đã thất bại trong việc thực hiện đầy đủ thỏa thuận hòa bình, trong khi các cựu chiến binh FARC bị giết. Tổng thống Gustavo Petro, một người cánh tả từng là du kích viên của nhóm M-19, được bầu năm 2022 với cam kết “hòa bình toàn diện”, hứa thực hiện thỏa thuận với FARC và đàm phán với mọi nhóm vũ trang còn lại. Nhưng sau vài năm, gần như tất cả các cuộc đàm phán – bao gồm với ELN, Băng đảng Vùng Vịnh và phe FARC bất đồng không chịu giải giáp – đều bị đình trệ hoặc sụp đổ.

Yerson bác bỏ ý kiến cho rằng việc bầu tổng thống cánh tả đầu tiên nghĩa là mục tiêu của ELN có thể đạt được qua hệ thống chính trị hiện tại. “Họ đã chia đất, làm cải cách lương hưu, tìm cách cải thiện y tế. Nhưng cuối cùng đó là những điều nhỏ nhặt. Chúng không giúp ích cho sự thức tỉnh của nhân dân.” Theo lời Yerson, Petro được nắm quyền là do “tầng lớp đầu sỏ Colombia” cần xoa dịu người dân sau làn sóng biểu tình bất bình đẳng năm 2019 và 2021, nhưng họ biết ông “sẽ không bao giờ tiến hành cải cách căn bản, có thể kiểm soát được”. Hệ thống chính trị Colombia “không phải là nền dân chủ như họ tuyên bố”, anh nói.

Giờ đây, ELN đối mặt với một thế lực rất khác: De la Espriella, một triệu phú ngưỡng mộ ông Trump, nổi lên từ vai trò luật sư hình sự bào chữa cho các lãnh đạo bị cáo buộc của AUC (Lực lượng Thống nhất Tự vệ Colombia), nhóm bán quân sự cánh hữu từng chiến đấu chống du kích. De la Espriella đã cho các nhóm vũ trang một tháng để quy phục hoặc đối mặt hậu quả, đồng thời hứa tăng cường hợp tác an ninh với Mỹ và xây dựng các nhà tù siêu lớn lấy cảm hứng từ tổng thống El Salvador Nayib Bukele. Tuy nhiên, các nhà phân tích an ninh cho rằng các nhóm vũ trang đã tăng cường sức mạnh và nguồn lực trong những năm gần đây. ELN có khoảng 6.300 thành viên, bao gồm cả chiến binh có vũ trang và hỗ trợ phi vũ trang, trải rộng khắp Colombia và Venezuela.

Tại trại huấn luyện, khoảng 60 chiến binh được chia đều giữa nam và nữ, người bản địa và người gốc Phi. Mỗi người có một khẩu súng trường tấn công hiện đại, AK-47 hoặc AR-15, một số in chữ “Made in USA”. Một người có súng bắn tỉa cỡ nòng .50, đạn có thể xuyên thủng xe bọc thép, trong khi một người khác điều khiển drone. Bầu không khí khá thư giãn; khi ai đó mở loa phát nhạc vallenato, họ dựng súng bên gốc cây và nhảy múa, trông giống những người trẻ Colombia bình thường. Nhiều tổ chức, gồm Liên Hợp Quốc và Human Rights Watch, cáo buộc ELN tuyển mộ trẻ vị thành niên, nhưng Yerson khẳng định chỉ cho người trên 16 tuổi tham gia. Không thể xác minh chi tiết về lý lịch các chiến binh, vì họ được lệnh không nói chuyện.

ELN hoạt động bằng cách “đánh thuế mọi cơ sở thương mại” trong lãnh thổ kiểm soát; ở Chocó, khai thác vàng trái phép và gỗ là nguồn thu chính, ngoài ra còn bắt cóc đòi tiền chuộc. “Chúng tôi là một nhà nước phôi thai, và mọi nhà nước đều thu thuế”, Yerson nói. Anh khẳng định việc trồng cây coca đã biến mất trong lãnh thổ ELN ở Chocó, phủ nhận nhóm tham gia buôn bán ma túy, nhưng thừa nhận họ thu thuế hoạt động này như mọi ngành khác. Mỹ, quốc gia đã giao cho quân đội vai trò mới chống “khủng bố ma túy” trên khắp châu Mỹ, có thể không quan tâm đến sự khác biệt đó. “Câu hỏi về tội lỗi không quan trọng với Mỹ. Điều quan trọng với họ là lợi ích”, Yerson nói. “Chúng tôi là nhóm du kích duy nhất còn đứng vững với các nguyên tắc chính trị ở Colombia và trên thế giới. Chúng tôi sẽ luôn là thứ họ muốn tiêu diệt.”

Yerson nói ELN sẽ không chỉ phòng thủ mà sẽ tấn công bất cứ nơi nào có thể. Tuần trước, một vụ đánh bom ô tô gần đồn cảnh sát gần biên giới Venezuela làm 12 cảnh sát và 3 dân thường bị thương; các cuộc tấn công bằng drone ngày càng phổ biến. “Họ phải là mục tiêu hợp pháp. Chúng tôi không đặt bom ô tô nơi dân thường sẽ chết”, anh nói, dẫn vụ đánh bom liều chết năm 2019 tại học viện cảnh sát ở Bogotá làm 22 người chết như một hình mẫu. “Các đồng chí có thể thực hiện các cuộc tấn công cảm tử có tác động tương tự.”

Dù De la Espriella và các lãnh đạo cánh hữu khác lên nắm quyền, Yerson khẳng định ELN không thua trong cuộc chiến ý thức hệ. Anh trích lời Simón Bolívar: “Một dân tộc ngu dốt là công cụ mù quáng của sự tự hủy diệt.” “Cuộc chiến ý thức hệ không thua. Chúng tôi đứng về phía đúng của lịch sử.” Khi được hỏi liệu Colombia có gần hơn với mục tiêu của ELN sau nhiều thập kỷ xung đột, Yerson không chắc chắn: “Tôi không biết. Nhưng tôi có thể nói rằng cách duy nhất để giành điều tốt cho người dân là qua đấu tranh. Chúng tôi đã đấu tranh 62 năm, và sẽ còn nhiều hơn nữa.”