Chuyên gia: Lệnh trừng phạt mới của Mỹ cho thấy sự bế tắc với Iran

Ngày 24/8, Mỹ công bố gói trừng phạt mới nhằm vào Iran cũng như hàng loạt thực thể toàn cầu có giao dịch với nước này, trong một chiến dịch được giới chức Mỹ gọi là "D-Day kinh tế" với tên chính thức "Chiến dịch Khai trừ Kinh tế" (Operation Economic Outcast). Động thái này nhằm gây sức ép buộc Tehran quay lại bàn đàm phán về chương trình hạt nhân và từ bỏ các yêu sách tại eo biển Hormuz.

Theo các nhà phân tích, việc quay lại công cụ trừng phạt kinh tế cho thấy chiến dịch quân sự của Mỹ nhằm vào Iran kéo dài gần 6 tháng đã không đạt được mục tiêu nhanh chóng như Washington kỳ vọng. Kho dự trữ đạn dược quan trọng đã cạn kiệt, trong khi nhiều công cụ quyền lực toàn cầu phải điều chuyển sang khu vực Trung Đông.

"Mỹ quay lại gây sức ép kinh tế vì vũ lực đã thất bại trong việc mang lại chiến thắng nhanh chóng như mong đợi", Negar Mortazavi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở tại Mỹ, nhận định. "Tuyên bố 'D-Day kinh tế' nhấn mạnh sự thất bại của cuộc chiến trong việc buộc Iran đầu hàng hoặc đạt được các mục tiêu chính trị của Washington".

Bế tắc trên chiến trường

Dù Mỹ đã tiêu diệt nhiều quan chức chính trị và quân sự cấp cao của Iran, Tehran vẫn tận dụng lợi thế địa lý cùng kho vũ khí drone và tên lửa để tấn công các cơ sở dầu khí trọng yếu trong khu vực. Việc Iran siết chặt giao thông qua eo biển Hormuz đã khiến giá xăng tại Mỹ tăng khoảng 40% so với trước chiến tranh.

"Đó là tính toán sai lầm cơ bản của Trump ngay từ đầu khi cho rằng đe dọa chiến tranh sẽ buộc Iran đầu hàng", Trita Parsi, người đứng đầu Viện Quincy tại Washington, nói. "Thay vào đó, họ đã kháng cự và kháng cự rất mạnh mẽ".

Nguồn cung tên lửa đánh chặn của Mỹ đã suy giảm nghiêm trọng. Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) hồi cuối tháng 7 ước tính Lầu Năm Góc cần ít nhất 3 năm để khôi phục kho dự trữ về mức trước chiến tranh. Dù Nhà Trắng bác bỏ thông tin này, các chuyên gia cho rằng vấn đề là có thật và Lầu Năm Góc buộc phải điều chuyển nguồn lực từ các đối thủ như Trung Quốc sang khu vực Trung Đông.

Tàu sân bay USS George Washington đã được điều từ Nhật Bản đến vùng Vịnh để thay phiên USS Abraham Lincoln, khi thủy thủ đoàn của tàu này đã phải hoạt động kéo dài hơn kế hoạch nhiều tháng. Các căn cứ quân sự quan trọng trong khu vực, gồm trụ sở Hạm đội 5 tại Bahrain, đã bị hư hại hoặc mất an toàn, buộc các tàu chiến phải tiếp tế từ xa như đảo Diego Garcia ở Ấn Độ Dương.

Tướng về hưu Barry R McCaffrey nhận định: "Theo đánh giá của tôi, Lực lượng Vũ trang Mỹ có thể đã mất vĩnh viễn quyền tiếp cận 15 căn cứ ở vùng Vịnh Ba Tư".

Trừng phạt nhưng không động đến Trung Quốc

Bộ Tài chính Mỹ đã trừng phạt 60 cá nhân và thực thể mới trên toàn cầu vì giao dịch với Iran, nhưng không bao gồm các ngân hàng lớn của Trung Quốc hay các thực thể giúp Tehran bán dầu. Khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran được bán sang Trung Quốc, mang lại hàng chục tỷ USD mỗi năm cho Tehran.

Khi được hỏi vì sao không trừng phạt ngay các thực thể Trung Quốc có vai trò hỗ trợ thương mại dầu mỏ, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent trả lời: "Vì sao tôi lại muốn làm nổ tung hệ thống tài chính toàn cầu?".

"Với tôi, đây là chiến dịch tâm lý hơn là chiến tranh thực thụ", Sina Azodi, trợ lý giáo sư về chính trị Trung Đông tại Đại học George Washington, nhận định. "Nó sẽ có tác động, chắc chắn là vậy, nhưng tôi không nghĩ nó sẽ thay đổi tính toán của Iran trong ngắn hạn".

Gánh nặng đè lên người dân

Các biện pháp trừng phạt mới mở rộng phạm vi sang các lĩnh vực như tài sản kỹ thuật số, vàng, công nghệ, hàng không và vận tải biển. Những lĩnh vực này vốn được người dân Iran sử dụng để lách các lệnh trừng phạt trước đây, như vàng để giữ giá trị tài sản khi đồng rial mất giá, tiền điện tử để chuyển tiền xuyên biên giới, hay hàng không để thăm người thân.

"Các lệnh trừng phạt sẽ gây đau đớn cho người dân Iran, nhưng chuyển đau đớn đó thành thay đổi chính sách là chuyện hoàn toàn khác", ông Parsi từ Viện Quincy nói, đồng thời nhấn mạnh Iran có xu hướng leo thang thay vì đầu hàng khi bị dồn vào chân tường.

Kinh nghiệm từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump năm 2019 cho thấy các biện pháp gây sức ép kinh tế từng khiến lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tấn công tàu chở dầu ở vùng Vịnh và các mỏ dầu tại Saudi Arabia.

"Điều này cho thấy giới hạn của cuộc chiến: Washington có thể tiếp tục gia tăng chi phí cho Iran, nhưng chưa thể buộc Tehran thay đổi đường lối", bà Mortazavi nhấn mạnh.

Trong bối cảnh đó, cuộc chiến kéo dài đang khiến tỷ lệ ủng hộ của người Mỹ với Tổng thống Trump giảm xuống mức thấp kỷ lục. Theo thăm dò của Reuters/Ipsos, chỉ 31% người Mỹ ủng hộ cuộc chiến tại Iran và 33% đánh giá tích cực về hoạt động của tổng thống. Với cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ chỉ còn vài tháng, giới lãnh đạo Iran dự đoán chính quyền Trump sẽ không còn nhiều dư địa cho xung đột tiếp theo.

"Iran nhiều khả năng sẽ tìm cách chịu đựng, hấp thụ đau đớn cho đến khi chính quyền Trump đưa ra đề nghị tốt", ông Azodi nhận định.