Chiến tranh Iran thúc đẩy lợi nhuận than toàn cầu, bất chấp cam kết chuyển đổi năng lượng

Cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran đã gây ra cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, nhưng một lĩnh vực năng lượng lại đang thu lợi lớn từ tình hình này – đó là than đá.

Nhà sản xuất than nhiệt của Nam Phi, Thungela Resources, cho biết lợi nhuận nửa đầu năm đã tăng gấp đôi khi chiến tranh buộc nhiều quốc gia phải mua loại nhiên liệu này. Mặc dù dồi dào và chi phí khai thác tương đối rẻ, than đá được coi là một trong những nhiên liệu hóa thạch bẩn nhất, gây ô nhiễm nguồn nước và thải lượng lớn carbon vào khí quyển, góp phần làm Trái Đất ấm lên.

Vì sao than đá được sử dụng nhiều hơn?

Chiến dịch tấn công của Mỹ - Israel vào Iran bắt đầu từ ngày 28/2 đã châm ngòi cho cuộc khủng hoảng năng lượng. Ngay sau đó, Iran đóng cửa eo biển Hormuz – nơi vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới trong thời bình. Việc đàm phán để mở lại eo biển vẫn đang diễn ra.

Sự đóng cửa này làm giảm nguồn cung dầu và khí đốt, khiến giá dầu tăng vọt, buộc nhiều nước phải quay sang than đá – nguồn thay thế sẵn có nhất để duy trì điện năng. Dù giá than cũng tăng, nhiên liệu này vẫn rẻ hơn nhiều so với dầu và dễ tiếp cận hơn.

Châu Á chịu ảnh hưởng nặng nề nhất vì phụ thuộc lớn vào Vùng Vịnh cho nhu cầu năng lượng. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, khoảng 82% lượng dầu và khí đốt vận chuyển qua eo biển Hormuz vào năm 2022 đổ về châu Á, trong đó Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc là các điểm đến chính. Các quốc gia vùng Vịnh cũng bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các cuộc tấn công của Iran. Qatar phải tuyên bố bất khả kháng về các hợp đồng giao hàng khi cơ sở dầu Ras Laffan – tổ hợp LNG lớn nhất thế giới – bị hỏng, làm mất 17% sản lượng LNG xuất khẩu của nước này. Các cơ sở năng lượng ở UAE, Saudi Arabia và Oman cũng bị tấn công.

Than đá tăng ở đâu?

Theo công ty dữ liệu năng lượng Ember, sản lượng than toàn cầu sẽ tăng 1,8% vào cuối năm 2026 so với năm 2025 trong kịch bản “tồi tệ nhất”. Nhiều nước châu Á đã công bố kế hoạch tăng cường phát điện bằng than: Nhật Bản dỡ bỏ hạn chế với các nhà máy than cũ, Hàn Quốc hoãn đóng cửa các nhà máy than đã hứa ngừng hoạt động vào năm 2040. Bangladesh tăng cường phát điện than sau khi phải cắt điện, đóng cửa trường đại học và hạn chế xăng dầu. Thái Lan, Philippines, Việt Nam cũng tăng sản lượng điện than để bảo toàn trữ lượng khí đốt. Pakistan ghi nhận điện từ than nhập khẩu tăng 90% trong tháng 7 so với cùng kỳ năm trước.

Trung Quốc và Ấn Độ – hai nước tiêu thụ 70% than thế giới – vẫn là những nhà sản xuất lớn. Ấn Độ dự kiến khởi động các dự án khai thác than mới khiến nguồn cung toàn cầu tăng thêm 2,5 tỷ tấn mỗi năm. Đức cũng tuyên bố sẽ không đánh đổi an ninh điện lấy các cam kết khí hậu trước đó, trong khi Italy lùi kế hoạch loại bỏ than từ cuối 2025 sang năm 2038.

Ai đang hưởng lợi?

Indonesia là nước xuất khẩu than lớn nhất, tiếp theo là Australia và Nga. Jakarta đã đảo ngược kế hoạch cắt giảm sản lượng để tận dụng giá tăng, với giá than ở mức 131,85 USD/tấn trong tháng 7, so với 102,20 USD một năm trước.

Thungela Resources (Nam Phi) báo lợi nhuận gấp đôi từ tháng 1 đến tháng 6, nhờ sản lượng khai thác tăng 38% tại mỏ Ensham ở Queensland, Australia (đạt 2,2 triệu tấn so với 1,6 triệu tấn năm trước) cùng nhu cầu và giá cả cao hơn. Thu nhập trên mỗi cổ phiếu của công ty đạt 4,80 rand (0,30 USD), tăng từ 1,92 rand (0,12 USD). Công ty dự báo giá sẽ duy trì ở mức cao khi thị trường châu Âu và châu Á chuẩn bị bước vào mùa đông.

Chuyển đổi năng lượng sạch có đang đi đúng hướng?

Năm 2021, hơn 40 quốc gia, gồm Indonesia và Việt Nam, cam kết cắt giảm than tại hội nghị COP26, trong khi Ấn Độ và Trung Quốc không ký. Hàn Quốc năm ngoái đã tham gia Liên minh Điện khí hóa than (Powering Past Coal Alliance). Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng Trung Đông đã phá vỡ kế hoạch này khi nhiều nước không có đủ công suất năng lượng tái tạo, theo Nick Hedley, nhà phân tích tại Zero Carbon Analytics (Nam Phi).

“Với những nước như Bangladesh, nâng công suất than là điều dễ dàng khi nguồn cung khí đốt gián đoạn, vì họ đã đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng than trong nhiều thập kỷ qua”, Hedley nói. “Giá than rẻ hơn khí đốt nhập khẩu khi giá khí tăng. Tuy nhiên, than vẫn không thể cạnh tranh với năng lượng tái tạo về chi phí”.

Không phải mọi tín hiệu đều tiêu cực. Các nhà phân tích lưu ý sự gia tăng ở một số nơi đang được bù đắp bởi sự sụt giảm dài hạn ở châu Âu. Sản lượng than trong nước của Trung Quốc năm nay giảm sau vụ nổ chết người tại mỏ Liushenyu. Bắc Kinh cũng đầu tư lớn vào năng lượng tái tạo. Cuộc khủng hoảng chuỗi cung ứng nhiên liệu hóa thạch có thể khiến các giải pháp thay thế sạch trở nên cạnh tranh hơn, thúc đẩy nhiều nước đầu tư vào chúng.

“Bài học ở đây là các nước châu Á cần tăng tốc chuyển dịch sang năng lượng sạch và điện khí hóa để tự bảo vệ mình trước các cuộc khủng hoảng toàn cầu trong tương lai”, Hedley kết luận.