Chiến thắng quân sự của Sudan trước RSF khó chấm dứt xung đột

Quân đội Sudan (SAF) đã có một mùa hè thuận lợi khi giành lại quyền kiểm soát một số thị trấn dọc tuyến đường Xuất khẩu chiến lược nối thung lũng sông Nile trung tâm với miền Tây đất nước, đồng thời đẩy lực lượng bán quân sự RSF vào thế phòng thủ ở nhiều khu vực. Giới lãnh đạo SAF hiện tin tưởng vào khả năng đánh bại hoàn toàn RSF thay vì chỉ kiềm chế lực lượng này.

Tuy nhiên, diễn biến ở phía đông, tại bang Blue Nile, lại cho thấy bức tranh ngược lại. Hồi giữa tháng 8, RSF cùng đồng minh là Phong trào Giải phóng Nhân dân Sudan - Phương Bắc (do Abdulaziz al-Hilu lãnh đạo) đã tái chiếm thị trấn Kurmuk và giành quyền kiểm soát Geisan trong vài ngày. Nguồn tin quân đội Sudan cho rằng các cuộc tấn công này được phát động từ bên kia biên giới Ethiopia. Các cuộc tập kích bằng máy bay không người lái vào nhiều thành phố do quân đội kiểm soát cũng cho thấy tầm với của RSF vượt xa Darfur, khu vực được xem là cứ địa chính của lực lượng này.

Bài học của mùa hè này không phải là SAF đang đứng trước ngưỡng cửa chiến thắng quyết định, mà là chiến thắng quân sự và giải quyết chính trị đang trở thành hai việc khác nhau. Ngay cả khi RSF bị đánh bại hoàn toàn, cuộc chiến ở Sudan có thể không kết thúc mà chỉ vỡ thành nhiều xung đột nhỏ hơn.

Liên minh chống RSF mong manh

Liên minh chống RSF do SAF điều phối và lãnh đạo, nhưng quân đội phụ thuộc vào các phong trào vũ trang đồng minh, gồm các phe phái Darfur ký Hiệp định Hòa bình Juba năm 2020. Trong đó có Phong trào Công lý và Bình đẳng (JEM) do Bộ trưởng Tài chính Gibril Ibrahim đứng đầu và Phong trào Giải phóng Sudan do Thống đốc Darfur Minni Minnawi lãnh đạo. Hiệp định yêu cầu các lực lượng này được sáp nhập vào quân đội, nhưng họ ngần ngại từ bỏ quyền tự chủ quân sự vốn là nền tảng tạo nên ảnh hưởng chính trị của mình.

Tháng 3 vừa qua, Tham mưu trưởng quân đội Yasser al-Atta tuyên bố sẽ kích hoạt các cơ chế tổ chức và sáp nhập các nhóm vũ trang không chính quy vào lực lượng chính quy, nhưng đến nay vẫn chưa có nhiều chuyển biến. Trước đó, Phó tổng tư lệnh Shams al-Din Kabbashi từng cảnh báo rằng mạng lưới dân quân bán tự trị, liên minh bộ lạc và tình nguyện viên hậu thuẫn SAF sẽ trở thành "mối nguy tiếp theo" nếu không sớm kiểm soát.

RSF cũng đang phân rã

Về phía RSF, liên minh của lực lượng này đang rạn nứt với hàng loạt nhân vật cấp cao đào tẩu, trong đó có al-Nour al-Qubba và thống đốc vùng Kordofan do RSF bổ nhiệm, Hamad Khalifa. Khi rời đi, al-Qubba mang theo hàng chục xe chiến đấu và một lượng lớn binh sĩ. RSF vốn là một liên minh lỏng lẻo hơn là một lực lượng chiến đấu thống nhất, nên những vụ đào tẩu này khiến SAF lo ngại không kém gì sự vui mừng, bởi những người đào tẩu thường đến như các lực lượng độc lập trung thành với chỉ huy của họ, không quen với chuỗi chỉ huy thống nhất.

Trường hợp Abu Aqla Keikel, một sĩ quan được SAF đào tạo, ban đầu chiến đấu cho quân đội trước khi đào tẩu sang RSF rồi quay trở lại SAF hồi tháng 10/2024, cho thấy lực lượng Sudan Shield Forces của ông vẫn nằm dưới quyền chỉ huy của cá nhân ông hơn là của quân đội.

Nhiều chỉ huy trong phe chống RSF duy trì biên độ độc lập tác chiến khá rộng và có tính toán chính trị riêng. Khi chiến tranh kết thúc và không còn kẻ thù chung để che đậy khác biệt, vấn đề này sẽ trở nên rõ ràng hơn.

Lực lượng Hồi giáo và bài toán hậu chiến

Các lữ đoàn Hồi giáo như al-Baraa ibn Malik, có liên hệ với Phong trào Hồi giáo Sudan từng chống lưng cho chính quyền Omar al-Bashir, đã cung cấp hàng nghìn chiến binh và đóng vai trò quan trọng trong việc tái chiếm Khartoum. Mỹ đã trừng phạt lữ đoàn này, Liên minh châu Âu trừng phạt thủ lĩnh al-Misbah Abu Zaid. Trước áp lực này và những thắng lợi của SAF, một số chiến binh Hồi giáo bắt đầu rút lui. Tuy nhiên, rút khỏi chiến trường không đồng nghĩa với từ bỏ chính trường. Ahmed Haroun, chủ tịch đảng Quốc hội cầm quyền cũ, tuyên bố Phong trào Hồi giáo có thể ủng hộ một giai đoạn quân đội cầm quyền kéo dài, nhắm tới việc trở lại chính phủ thông qua "hòm phiếu bầu".

Chính cuộc chiến đã trao cho các chiến binh Hồi giáo nhiều năm kinh nghiệm chiến trường. Khó có lý do gì để tin rằng những người góp công tái chiếm thủ đô sẽ giải giáp ngay khi chiến tranh kết thúc mà không có một thỏa thuận chính trị tạo lộ trình giải ngũ.

Bài toán Darfur

Một vấn đề cấu trúc có trước cuộc chiến này khiến mọi tuyên bố chiến thắng trở nên khó tin. Quân đội Sudan từ lâu đã gặp khó khăn trong duy trì sức mạnh ở các vùng biên viễn. Dưới thời al-Bashir, chính phủ dựa vào dân quân Janjaweed để chống nổi dậy ở Darfur. Năm 2013, nhiều chiến binh Janjaweed được đưa vào RSF mới thành lập.

Một SAF suy yếu, thiếu tiền, phụ thuộc vào lính tình nguyện, dân quân Hồi giáo và các lực lượng ký Juba khó có thể thành công ở Darfur - khu vực rộng bằng nước Pháp, nơi RSF vẫn sử dụng các tuyến tiếp tế xuyên biên giới. Ngay cả khi RSF bị đánh bại, vũ khí và chiến binh của họ sẽ không biến mất mà sẽ chuyển sang tay những người có khả năng tiếp nhận. Trong khi đó, những câu hỏi về thời hậu chiến đang mở ra những xung đột mà chiến tranh hiện đang tạm thời che giấu.