Chiến sự Tigray leo thang: Các nước láng giềng Ethiopia có can thiệp?

Sau gần hai tuần giao tranh ác liệt, lực lượng liên bang Ethiopia đã tiến vào thành phố Mekelle, thủ phủ bang Tigray, trong khi các lực lượng thuộc liên minh phiến quân, gồm Mặt trận Giải phóng Nhân dân Tigray (TPLF), rút khỏi thành phố. Diễn biến này trên thực tế đã chấm dứt lệnh ngừng bắn Pretoria năm 2022 và nền hòa bình mong manh sau cuộc chiến Tigray tàn khốc trước đó.

Tuy nhiên, việc chiếm được Mekelle có thể đánh dấu sự kết thúc của chiến tranh quy ước hơn là chấm dứt xung đột. Giao tranh vẫn tiếp diễn ở những nơi khác tại Tigray, trong khi các báo cáo về việc quân Eritrea tiến vào các thị trấn phía bắc Tigray làm gia tăng thêm một chiều kích khu vực nguy hiểm.

Lực lượng liên bang Ethiopia đã sử dụng không quân và bộ binh để tiến qua Tigray. Sau các thất bại liên tiếp quanh thị trấn Alamata và Kobo, lực lượng phiến quân rút vào vùng nông thôn xung quanh và tuyên bố sẽ tiếp tục chiến đấu. Thủ lĩnh TPLF Debretsion Gebremichael nói: “Chúng tôi sẽ đối đầu với kẻ thù theo cách và ở nơi chúng tôi lựa chọn”.

Một cuộc chiến có thể chưa kết thúc

Diễn biến hiện tại gợi nhớ cuộc chiến bắt đầu năm 2020, khi chính phủ của Thủ tướng Abiy Ahmed tuyên bố chiến thắng sau khi lực lượng liên bang chiếm Mekelle. Lực lượng Tigray sau đó tái tập hợp trên núi, giành lại phần lớn khu vực và tái chiếm thủ phủ, kéo dài chiến tranh thêm gần một năm rưỡi.

Xung đột tái bùng phát có thể đi theo quỹ đạo tương tự, đặc biệt nếu TPLF và các nhóm vũ trang khác biến địa hình đồi núi thành một cuộc nổi dậy vũ trang kéo dài. Ethiopia hiện đang đối phó với các cuộc nổi dậy ở Amhara và Oromia, làm dấy lên nguy cơ lực lượng liên bang bị dàn mỏng trên nhiều mặt trận.

Theo Hossamaldeen Ibrahim, nhà phân tích châu Phi tại Viện Tình báo và An ninh Bloomsbury, những thất bại trên chiến trường của phe nổi dậy có thể có tác động vượt xa Tigray, làm gia tăng lo ngại ở Ai Cập và các đối thủ khác của Ethiopia.

Ibrahim nói với Al Jazeera: “Ai Cập coi đập Renaissance Dam và bất kỳ động thái nào của quân đội Ethiopia hướng tới Biển Đỏ là mối đe dọa chiến lược, nên đã liên minh với Eritrea, Sudan và Somalia để chống lại bất kỳ hành động đơn phương nào của Ethiopia. Ethiopia đang tìm kiếm lối ra biển; Eritrea coi đây là mối đe dọa sinh tồn”.

Tham vọng Biển Đỏ của Ethiopia

Ethiopia không có đường bờ biển kể từ khi Eritrea giành độc lập năm 1991, khiến Addis Ababa phụ thuộc lớn vào các nước láng giềng để tiếp cận thương mại quốc tế. Từ năm 2023, Thủ tướng Abiy ngày càng coi việc tiếp cận Biển Đỏ là ưu tiên chiến lược, làm dấy lên lo ngại ở Eritrea về tham vọng của Ethiopia, đặc biệt liên quan đến cảng Assab.

Ethiopia hiện phụ thuộc nhiều vào Djibouti cho thương mại hàng hải, đồng thời theo đuổi các thỏa thuận thay thế, bao gồm qua Kenya và Somaliland. Sau khi tuyên thệ nhậm chức nhiệm kỳ 5 năm mới hôm thứ Hai sau chiến thắng của đảng trong cuộc bầu cử ngày 1/6, Abiy một lần nữa đặt vấn đề này làm trọng tâm trong phát biểu trước quốc hội: “Dựa trên nguyên tắc cho và nhận, chúng tôi sẽ nỗ lực để đảm bảo Ethiopia có lối ra biển”.

Liên kết khu vực lỏng lẻo

Trong những tháng gần đây, Ai Cập, Eritrea, Sudan và Somalia cùng chia sẻ quan ngại về tham vọng khu vực của Ethiopia. Ngày 4/10, lãnh đạo bốn nước đã gặp nhau tại hội nghị tham vấn tứ phương ở New Alamein, Ai Cập, thảo luận các vấn đề khu vực và cam kết tăng cường hợp tác chính trị, kinh tế, thương mại cũng như tham vấn và phối hợp.

Cuộc gặp không tạo thành một liên minh quân sự chính thức, và bốn nước có những lợi ích khác nhau trong quan hệ với Addis Ababa. Tuyên bố chung của hội nghị cũng kêu gọi tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Tuy nhiên, quan ngại của họ ngày càng chồng lấn xung quanh tham vọng của Ethiopia ở Biển Đỏ, sông Nile và vùng Sừng châu Phi rộng lớn hơn.

Quan hệ Ethiopia - Eritrea cũng xấu đi nghiêm trọng kể từ lệnh ngừng bắn Pretoria. Ethiopia đóng cửa đại sứ quán tại Eritrea và trục xuất các nhà ngoại giao Eritrea ngày 1/10, cáo buộc Asmara có hành động thù địch và tham gia vào giao tranh tái bùng phát. Eritrea đáp trả bằng việc cắt quan hệ ngoại giao, đồng thời phủ nhận hỗ trợ liên minh đối lập. Ai Cập và Sudan cũng phủ nhận cáo buộc của Ethiopia rằng họ hậu thuẫn liên minh này.

Việc quân đội Ethiopia tiến vào Tigray làm tăng thêm một lớp căng thẳng trong mối quan hệ đối địch đó. Etana H Dinka, trợ lý giáo sư lịch sử châu Phi tại Đại học Miami, nhận định: “Bước tiến của quân đội Ethiopia ở Tigray đe dọa trực tiếp Tổng thống Eritrea Isaias Afwerki và nhà nước Eritrea”.

Lực lượng Eritrea từng chiến đấu cùng quân Ethiopia trong cuộc chiến Tigray 2020-2022, nhưng quan hệ giữa Abiy và Isaias sau đó xấu đi. Các báo cáo cho thấy quân Eritrea xuất hiện tại các thị trấn phía bắc Tigray, làm tăng thêm một chiều kích mới đáng kể cho xung đột. Hãng tin AP đưa tin quân Eritrea tiến vào Adigrat và Idaga Hamus sau khi vượt qua biên giới vào Ethiopia, trong khi Eritrea không xác nhận cũng không phủ nhận các động thái này.

Vai trò của Eritrea có thể mang tính quyết định

Đối với Eritrea, địa điểm giao tranh quan trọng không kém kết quả. Một cuộc xung đột kéo dài ở Tigray có thể giữ chân lực lượng Ethiopia và hạn chế khả năng Addis Ababa theo đuổi tham vọng Biển Đỏ. Nhưng một chiến thắng quyết định của Ethiopia có thể cho chính phủ liên bang nhiều tự do hơn để hướng sự chú ý tới các đối thủ khu vực.

Mohamed Kheir Omer, nhà nghiên cứu về vùng Sừng châu Phi, nói: “Với các báo cáo rằng quân Eritrea đang tiến vào Tigray, Eritrea dường như muốn tăng cường lực lượng TPLF đang rút về phía bắc, để cuộc đụng độ giữa binh lính Ethiopia và Eritrea diễn ra trên lãnh thổ Tigray, chứ không phải ở Eritrea”. Điều đó có thể tạo động lực để Eritrea hỗ trợ các lực lượng có khả năng giữ chân quân đội Ethiopia mà không nhất thiết phải trực tiếp đối đầu.

Sudan thêm một lớp phức tạp

Cuộc chiến ở Sudan làm tăng thêm một chiều kích khác cho sự cạnh tranh khu vực. Theo Reuters, Ai Cập đã cung cấp hậu thuẫn chính trị và hỗ trợ hậu cần, kỹ thuật cho quân đội Sudan, trong khi Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) bị cáo buộc gây tội ác ở Darfur.

Ethiopia bị cáo buộc tạo điều kiện hỗ trợ cho RSF. Một điều tra của Reuters công bố tháng 2 cho biết Ethiopia đang tiếp nhận một trại ở vùng Benishangul-Gumuz phía tây, nơi hàng nghìn chiến binh liên quan đến RSF được huấn luyện. Reuters dẫn 8 nguồn tin, gồm một quan chức cấp cao chính phủ Ethiopia, nói Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tài trợ xây dựng trại và cung cấp huấn luyện viên quân sự, hỗ trợ hậu cần. UAE phủ nhận cáo buộc, và Reuters cho biết không thể xác minh độc lập vai trò của UAE.

Những mối quan hệ cạnh tranh này là một phần của cuộc tranh giành rộng lớn hơn về sông Nile, Sudan, Biển Đỏ và quyền tiếp cận các tuyến thương mại. Với Ai Cập, tranh chấp về Đập Đại Phục hưng Ethiopia vẫn là mối quan ngại chiến lược lớn. Với Eritrea, việc Ethiopia tìm lối ra Biển Đỏ được nhìn qua lăng kính an ninh quốc gia. Với các nước láng giềng Sudan, xung đột đe dọa định hình lại cán cân quyền lực khu vực.

Ai Cập, Eritrea, Sudan và Somalia có can thiệp?

Lợi ích chung của các đối thủ khu vực Ethiopia không nhất thiết chuyển thành can thiệp trực tiếp. Ai Cập có tính toán riêng về sông Nile và Sudan. Eritrea có lợi ích an ninh trực tiếp với diễn biến ở Tigray. Somalia đang đối phó với thách thức an ninh của chính mình và quan hệ phức tạp với Addis Ababa. Sudan vẫn bị cuốn vào cuộc nội chiến tàn khốc.

Đồng thời, lực lượng liên bang Ethiopia hiện đối mặt khả năng phải chiến đấu trên nhiều mặt trận. TPLF, Fano Amhara và Quân đội Giải phóng Oromo (OLA) đều tìm cách thách thức chính phủ liên bang ở các vùng khác nhau. Nếu họ duy trì được áp lực lên quân đội trong khi rút khỏi các trung tâm dân cư lớn, việc Mekelle thất thủ có thể chỉ là giai đoạn đầu của một cuộc xung đột dài hơn nhiều.

Với các đối thủ của Ethiopia, câu hỏi là liệu có nên khai thác điểm yếu đó hay tránh bị kéo vào một cuộc chiến khu vực khác. Mức độ can dự của khu vực cuối cùng có thể phụ thuộc vào việc TPLF có giữ chân được lực lượng liên bang ở Tigray, tránh xa biên giới Eritrea hay không.

Dinka từ Đại học Miami nhận định: “Không khó hiểu khi Cairo cam kết ngăn Ethiopia thành công trong cuộc chiến hiện tại, bất kể mục tiêu của quân đội nước này là gì, kể cả việc Abiy ca ngợi lối ra Biển Đỏ”. Câu hỏi hiện nay là liệu những tính toán khu vực đó sẽ chủ yếu vẫn mang tính ngoại giao hay tràn ra chiến trường.