Chi phí vay nợ của Pháp leo thang: Áp lực từ thị trường trái phiếu và bài toán ngân sách bế tắc

Chi phí vay nợ của Pháp đã tăng vọt trong bối cảnh bất ổn xã hội nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ qua. Lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp đã lên mức cao nhất trong gần 25 năm khi nhà đầu tư yêu cầu lợi nhuận cao hơn để nắm giữ nợ công. Đà tăng này phản ánh nhận định ngày càng chắc chắn trên thị trường trái phiếu rằng việc cho Pháp vay đang trở thành một canh bạc rủi ro hơn.

Trong khi Pháp đang vật lộn với khoảng cách ngày càng lớn giữa chi tiêu và thu ngân sách, bức tranh chính trị phân mảnh của nước này lại chia rẽ sâu sắc về cách lấp đầy lỗ hổng đó. Hàng trăm nghìn người biểu tình, trong đó một số đã tham gia bạo loạn và cướp bóc, đã xuống đường phản đối các đề xuất cắt giảm ngân sách và yêu cầu chi nhiều hơn cho các biện pháp hỗ trợ chi phí sinh hoạt và các dịch vụ công như giáo dục.

Nợ quốc gia của Pháp hiện ở mức cao nhất kể từ ngay sau Thế chiến thứ hai, tiệm cận 120% tổng sản phẩm quốc nội (GDP).

Trái phiếu vận hành thế nào và vì sao chi phí vay của Pháp tăng?

Trái phiếu là một dạng khoản vay đối với chính phủ hoặc doanh nghiệp. Các quốc gia thường xuyên vay từ thị trường trái phiếu để tài trợ cho chi tiêu không được bù đắp bằng nguồn thu thuế. Đổi lại việc mua trái phiếu, nhà đầu tư được nhận các khoản lãi định kỳ, cộng với khoản tiền gốc vào một thời điểm nhất định trong tương lai. Trong thời gian đó, trái phiếu có thể được giao dịch trên thị trường trái phiếu.

Giá trái phiếu chịu ảnh hưởng của lãi suất, lạm phát và niềm tin vào khả năng trả nợ của tổ chức phát hành, cùng nhiều yếu tố khác. Khi giá trái phiếu tăng, lợi suất trái phiếu giảm và ngược lại.

Lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm của Pháp đã tăng hơn 130 điểm cơ bản kể từ tháng 6, vượt 4,9%. Chi phí vay của Pháp hiện ở mức cao nhất kể từ năm 2002, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong nguồn thu thuế lẽ ra có thể dành cho các dịch vụ thiết yếu như giáo dục và y tế.

Dù mức nợ của Pháp tương đối cao, số tiền một quốc gia nợ chỉ là một trong những yếu tố nhà đầu tư cân nhắc khi định giá rủi ro trái phiếu. Niềm tin thị trường vào khả năng đáp ứng nghĩa vụ của một quốc gia được định hình bởi nhiều yếu tố, gồm sức mạnh nền kinh tế, tỷ lệ nợ nước ngoài so với nợ trong nước và năng lực điều hành hiệu quả của hệ thống chính trị.

“Tính bền vững của nợ công hiếm khi được quyết định chỉ bởi mức tuyệt đối,” Victor Lequillerier, Chủ tịch Viện nghiên cứu BSI Economics tại Paris, nói với Al Jazeera. “Nó phụ thuộc nhiều hơn vào quỹ đạo, cơ cấu và bối cảnh kinh tế - tài chính rộng lớn hơn.”

Trong trường hợp của Pháp, tình trạng tê liệt của hệ thống chính trị hiện là yếu tố then chốt gây lo ngại trên thị trường trái phiếu. Trong Quốc hội phân mảnh, Thủ tướng Sébastien Lecornu, người được Tổng thống Emmanuel Macron bổ nhiệm theo mô hình bán tổng thống, đang chìm trong cuộc chiến lập pháp nhằm thông qua ngân sách năm tới với 54 tỷ euro (61 tỷ USD) tiết kiệm.

Marine Le Pen của đảng cực hữu National Rally và Jean-Luc Melenchon của đảng cực tả France Unbowed, hai ứng viên hàng đầu trong cuộc bầu cử tổng thống năm tới, đều phản đối các đề xuất của ông Lecornu, dù chính phủ có thể viện dẫn một điều khoản hiến pháp để bỏ qua quốc hội nếu cần.

Antonio Fatas, giáo sư kinh tế tại INSEAD ở Fontainebleau (Pháp), nhận định: “Các con số của Pháp có tệ hơn nhiều nước khác không? Không, nhưng có phần xấu hơn, và khó khăn thực sự ở đây là tình hình chính trị khiến chính phủ hiện tại không có con đường dễ dàng để xây dựng một ngân sách hợp lý xét theo khía cạnh bền vững nợ.” Ông nói thêm: “Đó là điều khiến Pháp trở thành trường hợp đặc biệt hiện nay, đó là lý do thị trường rất lo ngại về những gì Pháp đang trải qua.”

Tình hình tài chính của Pháp ra sao?

Nợ quốc gia của Pháp ở mức khoảng 3.600 tỷ euro (4.000 tỷ USD), tương đương 119% GDP, tăng từ 98% vào năm 2019, thời điểm trước khi đại dịch COVID-19 bùng phát. Tuy nhiên, điều khiến thị trường lo ngại hơn cả tổng nợ là mức thâm hụt ngân sách ngày càng phình to của Pháp, dự kiến chạm 5,4% GDP vào năm 2026, cao hơn nhiều so với mức trung bình của Liên minh châu Âu chỉ hơn 3%.

Pháp, quốc gia có truyền thống mạnh về chính trị và hoạt động cánh tả, từ lâu đã có một trong những khu vực công lớn nhất trong thế giới phát triển. Chi tiêu chính phủ tương đương khoảng 57% GDP, chỉ đứng sau Phần Lan trong các nước OECD. Lương hưu công chiếm tỷ trọng đặc biệt lớn trong chi tiêu, lên tới 14% GDP, con số có khả năng tăng khi dân số trong độ tuổi lao động của nước này giảm trong những thập kỷ tới.

“Trớ trêu thay, Tổng thống Macron từ lâu đã thảo luận về các cải cách cần thiết để cải thiện triển vọng tài khóa và tránh thu hút sự phẫn nộ của nhà đầu tư trái phiếu,” Alex Dryden, nhà kinh tế vĩ mô tại Trung tâm Tài chính Bền vững thuộc Đại học SOAS London, nói với Al Jazeera. “Từ năm 2017, ông Macron đã nói về sự cần thiết của cải cách lương hưu nhằm giảm gánh nặng tài khóa, nhưng đây là vấn đề chính trị nhạy cảm ở Pháp và các nỗ lực cải cách đã đình trệ nhiều lần.” Ông Dryden nói thêm: “Giải quyết vấn đề này sẽ xóa bỏ phần lớn gánh nặng tài khóa của Pháp, nhưng điều đó dễ nói hơn làm rất nhiều.”

Dù Pháp áp mức thuế thuộc hàng cao nhất so với bất kỳ quốc gia nào để duy trì nhà nước phúc lợi quy mô lớn, thâm hụt ngân sách của nước này đã mở rộng đáng kể trong đại dịch và duy trì trên xu hướng lịch sử gần đây kể từ đó. Làm trầm trọng thêm khoảng thiếu hụt là xu hướng tăng trưởng yếu kéo dài, khiến nền kinh tế Pháp chỉ mở rộng bằng 59% mức trung bình của OECD trong giai đoạn 2000-2025. GDP dự báo chỉ tăng 0,4% trong năm nay, sau mức tăng 0,9% của năm 2025.

Ông Lequillerier của BSI Economics cho biết chính phủ Pháp đã nhiều năm né tránh các cải cách ngân sách mà các nước mắc nợ nặng như Italy, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã thực hiện để giảm thâm hụt. “Trong giai đoạn hậu đại dịch, hầu hết nền kinh tế châu Âu đã bình thường hóa được vị thế tài khóa và đưa thâm hụt về gần mức bền vững. Pháp thì không, với tăng trưởng chi tiêu công liên tục lấn át đà tăng thu,” ông nói.

Theo ông Lequillerier, sự chịu đựng của nhà đầu tư đối với việc chính phủ thiếu kiềm chế tài khóa cuối cùng đã cạn. “Việc điều chỉnh ngày càng đau đớn, và Pháp có nguy cơ tự cô lập trong khu vực đồng euro với tư cách là nước thành viên tài khóa yếu kém nhất,” ông nói.

Vì sao Pháp chịu áp lực lớn hơn các nước nợ nhiều hơn?

Dù tương đối cao, nợ của Pháp vẫn thấp hơn một số nền kinh tế khác, gồm Mỹ, Nhật Bản và Italy. Nhưng ở mỗi trường hợp đó đều có những hoàn cảnh cụ thể giúp giảm thiểu rủi ro.

Mỹ có vị thế tốt hơn các nước cùng nhóm trong việc quản lý mức nợ khổng lồ nhờ đồng USD là đồng tiền dự trữ chính của thế giới, cho phép nước này vay tiền tương đối rẻ và với khối lượng lớn hơn. Nhật Bản có thể duy trì tỷ lệ nợ/GDP hơn 200% vì phần lớn nợ do các tổ chức trong nước nắm giữ, giúp nước này tránh được tình trạng tháo chạy vốn; cơ quan tiền tệ cũng duy trì lãi suất ở mức cực thấp. Italy có tỷ lệ nợ/GDP 140%, cao hơn Pháp, nhưng thâm hụt ngân sách nhỏ hơn, tương đương khoảng 3% GDP.

“Gánh nặng nợ mà một chính phủ có thể chịu đựng phụ thuộc vào khá nhiều yếu tố và khác nhau giữa các nước,” Andrew Kenningham, nhà kinh tế trưởng châu Âu tại Capital Economics, nói với Al Jazeera. “Ví dụ, nhà đầu tư sẽ lo lắng hơn nếu nền kinh tế của quốc gia chỉ tăng trưởng chậm, hoặc không tăng trưởng, và nếu thâm hụt chính phủ rất cao, đồng nghĩa tỷ lệ nợ có xu hướng tăng. Gánh nặng nợ mà một quốc gia có thể chịu đựng cũng phụ thuộc vào việc ai muốn mua nợ của quốc gia đó,” ông nói.

Theo ông Lequillerier, Pháp cũng chịu áp lực một phần vì thị trường trái phiếu hiện có nhiều lựa chọn hơn cho nhà đầu tư so với trước đây. “Đức hiện đang thâm hụt lớn hơn và phát hành nợ nhiều hơn đáng kể, trong khi Italy và Tây Ban Nha đã củng cố vị thế tài khóa. Do đó, Pháp đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt hơn nhiều về nguồn vốn quốc tế trên thị trường trái phiếu chính phủ bằng đồng euro,” ông nói.

Pháp có đang tiến tới khủng hoảng nợ?

Theo các nhà kinh tế, tài chính Pháp còn xa mới rơi vào tình trạng không thể cứu vãn, nhưng chính phủ càng chậm thắt lưng buộc bụng thì nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng nợ toàn diện càng lớn.

“Khả năng Pháp rơi vào khủng hoảng nợ là bao nhiêu? Đủ để chúng ta phải lo ngại,” ông Fatas của INSEAD nói. “Với tư cách nhà kinh tế, tôi có thể nói các con số không quá tệ. Chúng ta có thể tìm ra một ngân sách đưa Pháp vào vị thế bền vững hơn, nhưng điều đó đòi hỏi những thỏa hiệp nhất định và những lựa chọn chính trị rất, rất khó thực hiện trong môi trường hiện nay.”

Ông Lequillerier của BSI Economics cho rằng một vụ vỡ nợ của Pháp không phải là khả năng thực tế, nhưng nước này sẽ chịu “tổn thất sâu sắc về uy tín kinh tế” nếu phải tìm kiếm hỗ trợ từ một thể chế như Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) hoặc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). “Đây không phải kịch bản trung tâm hiện nay. Tuy nhiên, việc điều chỉnh tài khóa càng bị trì hoãn thì kết cục đó càng ít xa vời,” ông nói.