Mỹ rút khỏi mô hình 'dầu đổi an ninh' ở Trung Đông, nhưng khẳng định không rời đi

Doha, Qatar — Đặc phái viên cấp cao của Mỹ Tom Barrack cho biết Washington đang từ bỏ mối quan hệ truyền thống “an ninh đổi lấy dầu mỏ” với Trung Đông và không còn theo đuổi mục tiêu thống trị khu vực này.

Phát biểu tại Diễn đàn An ninh Toàn cầu ở Doha hôm thứ Ba, ông Barrack – hiện là Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ kiêm Đặc phái viên về Syria – nhấn mạnh Mỹ không rời bỏ Trung Đông mà đang đánh giá lại vai trò của mình sau nhiều năm cố gắng định hình lại các chính phủ trong khu vực.

“Mỹ không còn muốn sở hữu nữa. Thỏa thuận không phải là kiểm soát, mà là không rời đi. Chúng tôi không rời đi,” ông Barrack nói.

Nhà ngoại giao Mỹ thừa nhận các nước trong khu vực ngày càng nhận thức rõ những giới hạn của sự can dự Mỹ. “Mọi người đều đang nói: Được rồi, tôi không thể dựa vào Mỹ để giải quyết mọi vấn đề của mình,” ông nói.

Ông Barrack đặt câu hỏi về hiệu quả của các can thiệp trước đây, cho biết Mỹ đã từng tham gia vào 23 lần thay đổi chế độ trên khắp vùng Trung Đông rộng lớn hơn. “Mỗi lần chúng tôi cố gắng can thiệp, thay đổi con người hoặc chế độ, dường như đó đều là một sai lầm,” ông nói.

Phát biểu của ông diễn ra trong bối cảnh Washington và Tehran đang cố gắng đàm phán nhằm chấm dứt cuộc chiến Mỹ – Israel nhằm vào Iran, cuộc xung đột đã gây bất ổn khu vực và gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Nhà phân tích chính trị Luciano Zaccara đánh giá ông Barrack có lẽ là “người thực tế nhất trong số các đồng minh của ông Trump” khi nhìn nhận về sự can dự của Mỹ ở Trung Đông. Ông nói với Al Jazeera rằng ông Barrack đã thừa nhận trên thực tế việc thay đổi chế độ – một trong những mục tiêu mà ông Trump tuyên bố trong cuộc chiến với Iran – khó có thể thành công.

Theo Zaccara, ông Barrack đã dừng lại ngay trước khi gợi ý rằng ông Trump cần rút lui khỏi “những yêu cầu tối đa” mà ông đã đặt ra với Iran.

Đàm phán Mỹ – Iran tiếp diễn

Qatar cho biết các cuộc đàm phán giữa Tehran và Washington vẫn đang tiếp diễn bất chấp lo ngại gia tăng về giao tranh mới. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar, Majed al-Ansari, phát biểu riêng tại diễn đàn, nói rằng các bên trung gian tiếp tục trao đổi thông điệp giữa các bên tham chiến, với sự tham gia của các đối tác khu vực trong nỗ lực đạt được thỏa thuận.

“Chúng tôi đang làm việc giữa các bên, tiếp tục công việc trung gian với các đối tác và các bên khác trong khu vực,” ông nói. Ông Al-Ansari cho rằng việc thiếu thông tin công khai về đàm phán không nên bị hiểu là thiếu tiến triển. “Việc chúng ta không nghe về nó là dấu hiệu tốt cho thấy chúng ta đang làm đúng công việc của mình,” ông nói.

Các nỗ lực ngoại giao diễn ra khi đề xuất bảy ngày của Iran nhằm chấm dứt chiến tranh vẫn đang được xem xét, trong khi Mỹ chưa đưa ra phản hồi. Kế hoạch dự kiến mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán hạt nhân để đổi lấy nhượng bộ từ Mỹ, bao gồm dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran và nới lỏng trừng phạt kinh tế đối với Tehran.

Nhà phân tích Negar Mortazavi nhận định cánh cửa ngoại giao vẫn mở, nhưng đàm phán đang bế tắc về các điều khoản và trình tự của một thỏa thuận. “Tehran muốn chấm dứt chiến tranh, nhưng họ không sẵn sàng đầu hàng dưới áp lực quân sự hoặc kinh tế,” bà nói với Al Jazeera bên lề diễn đàn ở Doha.

Eo biển Hormuz vẫn là điểm nóng lớn, với các cuộc tấn công vào tàu thương mại làm dấy lên lo ngại về nguồn cung năng lượng toàn cầu. Trước cuộc chiến Mỹ – Israel nhằm vào Iran, một phần năm nguồn cung dầu và khí đốt của thế giới đã đi qua eo biển này.

Bà Mortazavi cho rằng leo thang là một phần trong chiến lược của Tehran nhằm duy trì đòn bẩy chống lại Washington bất chấp bất lợi về quân sự. “Đòn bẩy của Iran đã suy giảm nhưng chưa biến mất,” bà nói. “Di chuyển tàu chở dầu không giống với việc khôi phục giao thông hàng hải an toàn, có thể dự đoán và bình thường.”

Theo bà Mortazavi, Tehran muốn tăng chi phí kinh tế và chính trị của cuộc chiến đối với ông Trump, đồng thời gửi tín hiệu tới các chính quyền Mỹ trong tương lai rằng hành động quân sự chống Iran sẽ để lại hậu quả. Tuy nhiên, bà cảnh báo leo thang tiếp diễn đặt ra rủi ro nghiêm trọng cho Iran và khu vực rộng lớn hơn. “Xét cho cùng, cả leo thang quân sự lẫn áp lực kinh tế đều khó có thể khiến Iran khuất phục,” bà nói.

Giao tranh tại Yemen

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar cũng tái khẳng định sự ủng hộ của Doha đối với Riyadh trong cuộc giao tranh chống lực lượng Houthi ở Yemen, nói rằng Qatar ủng hộ Saudi Arabia trong việc “bảo vệ chủ quyền trước cuộc tấn công này”.

Giao tranh gia tăng vào tháng 9 sau khi Houthi chiếm các khu vực dọc bờ Biển Đỏ của Yemen, bao gồm thành phố cảng Mocha. Đáp lại, các lực lượng trung thành với chính phủ Yemen được quốc tế công nhận đã phát động chiến dịch mang tên “Bình minh Yemen” vào ngày 4 tháng 10, với sự hỗ trợ của các cuộc không kích do Saudi dẫn đầu.

Houthi đã trả đũa bằng các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào sân bay, cơ sở dầu mỏ và căn cứ quân sự của Saudi. Các cuộc tấn công vào sân bay quốc tế King Khalid của Riyadh hồi đầu tháng này đã khiến ít nhất 14 người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương.