Chỉ huy dân quân Libya bị cáo buộc tra tấn sắp ra trước Tòa Hình sự Quốc tế

Một cựu chỉ huy dân quân Libya bị cáo buộc chỉ đạo các vụ giết người, hãm hiếp, bắt làm nô lệ và tra tấn trong các trại giam giữ sẽ trình diện trước Tòa Hình sự Quốc tế (ICC) vào thứ Ba, trong một phiên điều trần mà các nhà hoạt động cho là bước ngoặt hướng tới “công lý, sự thật, bồi thường và răn đe” đối với các vụ lạm dụng người tị nạn tìm cách tới châu Âu từ châu Phi.

Việc truy tố Khaled Mohamed Ali El Hishri với các tội danh tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người là vụ án đầu tiên được đưa ra phòng xử từ cuộc điều tra của ICC về các tội ác tại Libya sau sự sụp đổ của Muammar Gaddafi vào năm 2011.

Các chuyên gia pháp lý cho rằng phiên điều trần – nơi các thẩm phán sẽ quyết định liệu có đủ bằng chứng để xét xử Hishri hay không – là một “cột mốc lớn”. Allison West, cố vấn pháp lý cao cấp của Trung tâm Nhân quyền và Hiến pháp châu Âu, nhận định: “Đây là vụ án đầu tiên trong cuộc điều tra Libya của ICC kéo dài hơn 15 năm. Lần đầu tiên chúng tôi đưa được ai đó vào diện giam giữ.”

Đối với những người sống sót sau lạm dụng tại Libya, phiên tòa là khoảnh khắc các nạn nhân “chưa từng nghĩ sẽ xảy ra”, David Yambio – người từng bị giam giữ tại nhà tù Mitiga từ 2019-2020 và cáo buộc Hishri đánh đập mình – chia sẻ. “Giờ Hishri đối diện tòa án, thông điệp gửi tới kẻ gây tội ác ở bất cứ đâu là họ sẽ bị đưa ra xét xử và công lý sẽ được thực thi, dù mất nhiều thời gian”, Yambio nói.

Hishri bị bắt tại Đức năm ngoái, được cho là khi đưa người nhà đi chữa bệnh. Là sĩ quan cấp cao trong Lực lượng Răn đe Đặc biệt – một nhóm vũ trang hùng mạnh điều hành các trại giam giữ ở miền tây Libya – người đàn ông 47 tuổi này bị cáo buộc thiết lập chế độ tàn bạo tại nhà tù Mitiga ở Tripoli từ tháng 2/2014 đến ít nhất giữa năm 2020.

Các trại giam giữ này trở nên khét tiếng sau khi Gaddafi sụp đổ, khi chúng tràn ngập người di cư bị Libya bắt giam hoặc bị lực lượng bảo vệ bờ biển Libya – được EU và các nước thành viên hậu thuẫn từ 2017 – chặn lại trên đường tới châu Âu. Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) và các nhóm nhân quyền mô tả những “vi phạm kinh hoàng” là “hậu quả đáng hổ thẹn từ sự hợp tác của châu Âu với Libya về vấn đề di cư và kiểm soát biên giới”. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) cho biết hàng nghìn người bị giam giữ tại Mitiga trong các phòng giam quá tải, mất vệ sinh và thường xuyên bị tấn công bạo lực.

Tại phiên điều trần tháng 12, các công tố viên cho biết có cơ sở hợp lý để tin rằng Hishri đã tự tay giết một người bị giam giữ, trong khi một “số lượng đáng kể” người chết trong thời gian ông ta làm việc tại nhà tù, do tra tấn, bị bỏ ngoài trời mùa đông, vết thương không được chữa trị hoặc bỏ đói. Hishri cũng bị cáo buộc “tự tay tra tấn, ngược đãi, lạm dụng tình dục và giết người bị giam”, đồng thời áp đặt “các điều kiện nhà tù nhằm gia tăng đau khổ”. Theo cáo buộc, người bị giam bị bắn, nhốt trong hộp kim loại nhỏ, bị đánh bằng dây cáp “đôi khi để mua vui cho lính canh”.

Các luật sư bào chữa dự kiến sẽ phản đối thẩm quyền của ICC và kêu gọi trả tự do cho Hishri. West nói vụ án chống lại Hishri sẽ làm sáng tỏ tội ác nghiêm trọng nhắm vào người dân trong các trại giam giữ Libya, nhưng nhiều kẻ bị cáo buộc vẫn được tự do, với 8 lệnh bắt của ICC vẫn chưa được thi hành liên quan đến bạo lực sau sụp đổ của Gaddafi. “Một trong những điều quan trọng nhất của vụ án, ngoài việc Hishri thực sự bị đưa ra tòa, là có nhiều người không bị như vậy”, West nói.

Việc Đức bắt Hishri là quan trọng. Alice Autin, nhà nghiên cứu của HRW, cho rằng: “Một nhà nước cuối cùng đã hợp tác, thực sự bắt giữ và giao nộp nghi phạm cho tòa, vì trước đây nhiều lần điều đó đã không xảy ra.” Một đồng phạm bị cáo buộc của Hishri tại nhà tù Mitiga đã bị bắt tại Italy tháng 2 năm ngoái nhưng sau đó được trả tự do vì lý do kỹ thuật và trở lại Libya, gây tranh cãi tại Italy và thất vọng ở The Hague. “Vụ án này không nhắm vào người cấp cao nhất của nhà tù, nhưng là bước đầu để tiến tới các thủ phạm của hệ thống đó”, Autin nói.

Libya vẫn chia rẽ giữa chính quyền do thủ lĩnh quân sự Khalifa Haftar ở miền đông và Chính phủ Hiệp thương Quốc gia (GNA) đặt tại Tripoli do Thủ tướng Abdul Hamid Dbeibah lãnh đạo ở miền tây. Vụ án Hishri nhạy cảm về mặt chính trị vì Lực lượng Răn đe Đặc biệt liên minh với GNA được quốc tế công nhận và trên danh nghĩa thuộc Bộ Nội vụ.

ICC – được thành lập như một “tòa án cuối cùng” độc lập cho các tội ác nghiêm trọng mà cơ quan địa phương không giải quyết được – đã chịu áp lực lớn trong những năm gần đây. Mỹ áp đặt trừng phạt bốn thẩm phán vì các hành động “bất hợp pháp” nhắm vào Mỹ và Israel, trong khi công tố trưởng của tòa bị điều tra vì cáo buộc có hành vi sai trái tình dục (ông ta phủ nhận). Yambio kêu gọi chấm dứt các chương trình châu Âu hỗ trợ dân quân Libya: “EU đồng lõa trong những tội ác này.”