Châu Âu tìm hiểu Điều 42.7 của EU như một phương án thay thế NATO?

Các nhà lãnh đạo châu Âu đang tìm cách làm rõ một điều khoản phòng vệ tập thể trong hiệp ước của Liên minh châu Âu (EU) vốn ít được sử dụng, trong bối cảnh những nghi ngờ về cam kết lâu dài của Washington đối với NATO ngày càng gia tăng, giữa lúc quan hệ với Mỹ rạn nứt sâu sắc.

NATO, thành lập năm 1949, là một liên minh quân sự giữa các nước Bắc Mỹ và châu Âu dựa trên nguyên tắc một thành viên bị tấn công được coi là tấn công tất cả. Tuy nhiên, nhiều năm căng thẳng giữa Washington dưới thời Tổng thống Donald Trump và các đồng minh châu Âu đã thúc đẩy các chính phủ châu Âu chú trọng hơn vào năng lực phòng vệ của chính họ.

Sự thay đổi này diễn ra khi ông Trump liên tục chỉ trích các thành viên NATO về chi tiêu quốc phòng. Ông cũng đặt câu hỏi về giá trị của liên minh, xung đột với các nhà lãnh đạo châu Âu về Ukraine và Iran, đồng thời đe dọa chiếm Greenland từ đồng minh Đan Mạch. Căng thẳng leo thang gần đây nhất sau khi Mỹ và Israel bắt đầu cuộc chiến với Iran, ông Trump cáo buộc các đồng minh không ủng hộ Washington và coi NATO là 'con hổ giấy'.

Các báo cáo truyền thông cho biết Lầu Năm Góc đã chuẩn bị một bản ghi nhớ xem xét các phương án trừng phạt các đồng minh bị coi là không ủng hộ đầy đủ trong cuộc chiến Iran. Các phương án này bao gồm xem xét đình chỉ Tây Ban Nha – nước chỉ trích cuộc chiến – khỏi NATO và xem xét lại lập trường của Mỹ về tuyên bố chủ quyền của Anh đối với quần đảo Falkland. NATO không có cơ chế chính thức để trục xuất một thành viên, nhưng tình tiết này đã gây nghi ngờ về sự đoàn kết của liên minh và làm sống lại câu hỏi về việc châu Âu tự vệ mà không có Washington.

Trọng tâm trong nỗ lực của châu Âu nhằm tìm kiếm các thỏa thuận an ninh thay thế ngoài NATO là Điều 42.7 của hiệp ước thành lập Liên minh châu Âu.

Điều 42.7 là gì?

Điều 42.7 của Hiệp ước về Liên minh châu Âu là điều khoản phòng vệ tập thể của khối. Điều khoản này quy định nếu một quốc gia thành viên EU là nạn nhân của một cuộc xâm lược vũ trang trên lãnh thổ của mình, các quốc gia thành viên khác có nghĩa vụ cung cấp viện trợ và hỗ trợ bằng mọi phương tiện trong khả năng của họ, phù hợp với Hiến chương Liên Hợp Quốc.

So sánh với Điều 5 trong Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương của NATO - quy định rằng một cuộc tấn công vào một thành viên được coi là tấn công tất cả - điều khoản này được hỗ trợ bởi kế hoạch chung, tập trận chung và sức mạnh quân sự của Mỹ. Ngược lại, Điều 42.7 của EU không được hậu thuẫn bởi cơ cấu chỉ huy quân sự tích hợp, kế hoạch phòng thủ thường trực hay lực lượng thường trực có thể phản ứng tự động, và Mỹ không có nghĩa vụ can thiệp. Điều này khiến điều khoản này thường bị coi là kém tin cậy hơn như một bảo đảm quân sự trên thực tế, mặc dù nó vẫn là một cam kết chính trị quan trọng.

Ai đang kêu gọi châu Âu sử dụng Điều 42.7?

Síp, một quốc gia thành viên EU nhưng không phải thành viên NATO, đặc biệt mong muốn củng cố điều khoản này sau khi một máy bay không người lái tấn công một căn cứ không quân của Anh trên đảo trong cuộc chiến Iran tháng trước. Tổng thống Síp Nikos Christodoulides cho biết các nhà lãnh đạo đã đồng ý rằng đã đến lúc xác định điều khoản này sẽ hoạt động như thế nào trên thực tế nếu được kích hoạt. Ông nói: 'Chúng tôi đã nhất trí vào tối qua rằng Ủy ban châu Âu sẽ chuẩn bị một kế hoạch chi tiết về cách chúng tôi phản ứng trong trường hợp một quốc gia thành viên kích hoạt Điều 42.7'.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cũng nhấn mạnh điều khoản này nên được coi là một cam kết ràng buộc chứ không phải là một cử chỉ tượng trưng. Ông nói: 'Về Điều 42, khoản 7, đó không chỉ là lời nói suông. Đối với chúng tôi, điều đó là rõ ràng và không có chỗ cho sự diễn giải hay mơ hồ'. Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa cho biết khối này đang soạn thảo một 'cẩm nang' cho việc sử dụng điều khoản này. Cao ủy chính sách đối ngoại EU Kaja Kallas cũng cho rằng châu Âu phải tăng cường nỗ lực phòng thủ sau khi ông Trump 'làm rung chuyển nền tảng quan hệ xuyên Đại Tây Dương'.

Điều khoản này đã từng được viện dẫn chưa?

Điều khoản này mới chỉ được sử dụng một lần trước đây, khi Pháp viện dẫn sau vụ tấn công Paris năm 2015 do ISIL (ISIS) nhận trách nhiệm, khiến 130 người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương. Sau khi Điều 42.7 được viện dẫn, các nước EU khác đã chia sẻ thông tin tình báo nhằm giúp chính quyền Pháp làm rõ âm mưu dẫn đến các vụ tấn công.

Điều 5 của NATO cũng mới chỉ được viện dẫn một lần – sau vụ tấn công ngày 11 tháng 9 năm 2001 tại Mỹ. Tuy nhiên, sự hỗ trợ của NATO dành cho Mỹ không chỉ giới hạn ở việc chia sẻ thông tin tình báo. Các đồng minh đã đóng góp hàng chục nghìn binh sĩ cho cuộc chiến do Mỹ dẫn đầu tại Afghanistan. Các chiến dịch kéo dài hai thập kỷ, và hơn 46.000 thường dân Afghanistan đã thiệt mạng cùng với 2.461 nhân viên Mỹ và khoảng 1.160 binh sĩ liên quân ngoài Mỹ, theo dự án Chi phí Chiến tranh của Đại học Brown.

Các nước có thể bị trục xuất hoặc rời khỏi NATO không?

Cuộc tranh luận về quốc phòng của châu Âu diễn ra trong bối cảnh hàng loạt tranh chấp trong nội bộ NATO. Các báo cáo về việc các quan chức Mỹ xem xét các biện pháp trừng phạt đối với các đồng minh đã làm sống lại câu hỏi về sự gắn kết trong tương lai của liên minh. Pablo Calderon Martinez, Trưởng bộ môn Chính trị và Quan hệ quốc tế tại Đại học Northeastern London, cho biết Tây Ban Nha không thể bị loại khỏi NATO một cách hợp pháp. Ông nói: 'Không có cơ chế pháp lý nào để loại bỏ một thành viên. Tuy nhiên, có một cơ chế để một thành viên có thể tự rút lui khỏi tổ chức'. Một kịch bản có nhiều khả năng xảy ra hơn, theo ông, là Mỹ chọn rời đi.

Carne Ross, cựu nhà ngoại giao Anh và người sáng lập Independent Diplomat, cho rằng vấn đề sâu xa là liệu châu Âu và Washington có còn chia sẻ các giá trị chung hay không. Ông nói: 'Rõ ràng là không. Trump chống dân chủ. Ông ta đã cố gắng phá hoại nền dân chủ, thách thức kết quả bầu cử năm 2020 và kích động một đám đông bạo lực xông vào Điện Capitol. Còn bằng chứng nào nữa cho thấy các giá trị của châu Âu không được chia sẻ ở Washington?'

Châu Âu đang chuẩn bị cho một tương lai không có Mỹ?

Các nước châu Âu đã cam kết tăng mạnh ngân sách quốc phòng, nhiều nước đặt mục tiêu chi 5% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hàng năm cho quân đội của họ. Mặc dù Trump không thể rút Mỹ khỏi NATO nếu không có sự chấp thuận của Quốc hội, nhưng những nghi ngờ về cam kết của Washington đã làm xáo trộn nhiều thủ đô châu Âu. Điều này tạo ra tính cấp bách mới xung quanh việc tăng cường năng lực phòng thủ của châu Âu và xây dựng một trụ cột châu Âu đáng tin cậy hơn bên trong hoặc bên cạnh NATO. Carne Ross cho rằng các cường quốc lớn của châu Âu nên bắt đầu lên kế hoạch nghiêm túc cho việc tự lực nhiều hơn: 'Người châu Âu, đặc biệt là các nước hùng mạnh nhất – Anh, Pháp, Đức và Ý – cần phải nói chuyện về cách tự vệ mà không có Mỹ'.