Canada thắt chặt chính sách với người di cư và tị nạn, giới chuyên gia lo ngại

Toronto, Canada – Khi Thủ tướng Canada Mark Carney có bài phát biểu được nhiều người ca ngợi tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới đầu năm nay, bà Diana Gallego, đồng giám đốc điều hành Trung tâm Hỗ trợ Người tị nạn FCJ tại Toronto, cảm thấy có một sự xa rời thực tế.

Bà Gallego là một trong số hơn một chục chuyên gia, bao gồm luật sư, giáo sư, nhà hoạt động nhân quyền và cựu quan chức chính phủ, những người nói với Al Jazeera rằng Canada đang ở một ngã rẽ 'đáng lo ngại' trong chính sách đối với người di cư và tị nạn.

Khi người dân Canada phải vật lộn với áp lực kinh tế và xã hội gia tăng trong những năm gần đây, sự đồng thuận kéo dài hàng thập kỷ về lợi ích của nhập cư đã bị sứt mẻ. Những lời lẽ thù địch đổ lỗi cho người mới đến về các vấn đề của Canada ngày càng gia tăng. Chính phủ của Thủ tướng Carney đã cắt giảm thị thực tạm thời và hạn chế tiếp cận tị nạn. Các chuyên gia cho rằng một 'sự thay đổi thế hệ' đang diễn ra.

Dòng người di cư tạm thời tăng vọt

Trong nhiều thập kỷ, dòng người nhập cư vào Canada được coi là tích cực, thúc đẩy nền kinh tế, lấp đầy các lĩnh vực việc làm chính và bù đắp dân số già hóa nhanh chóng. Nhưng vài năm trở lại đây, dư luận Canada đã có sự thay đổi mạnh mẽ nhất về cách nhìn nhận vấn đề nhập cư, và chính phủ đã tận dụng tâm lý tiêu cực ngày càng tăng để cắt giảm các chương trình và thông qua luật hạn chế mới.

Những thay đổi chính sách bắt đầu dưới thời cựu Thủ tướng Justin Trudeau. Chính phủ của ông đã tăng mạnh lượng người nhập cư tạm thời trong đại dịch COVID-19 để lấp đầy khoảng trống thị trường lao động. Đến tháng 10/2024, có gần 3,15 triệu người không có quyền thường trú tại Canada, chiếm khoảng 8% dân số. Cùng lúc, các vấn đề mang tính hệ thống như thiếu nhà ở giá rẻ, giá thực phẩm cao và thời gian chờ đợi tại bệnh viện kéo dài đã gây áp lực lên nhiều hộ gia đình.

Một cuộc thăm dò năm 2024 cho thấy lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, đa số người Canada cho rằng có 'quá nhiều người nhập cư'. Kể từ đó, một số vụ bạo lực bài ngoại đã được báo cáo tại các thành phố lớn nhất Canada. Chính phủ của ông Trudeau đã hứa sẽ đưa nhập cư trở lại mức 'bền vững', bắt đầu cắt giảm, đáng chú ý nhất là thị thực du học sinh.

Niềm tin sai lầm

Số lượng người đến Canada giảm nhanh chóng khi thị thực du học và lao động bị hủy bỏ, buộc hàng nghìn người phải rời đi hoặc ở lại mà không có tư cách pháp lý. Đến đầu năm nay, số người không có quyền thường trú còn khoảng 2,67 triệu người, giảm 15% so với đỉnh điểm tháng 10/2024.

Ông Allan Rock, cựu Bộ trưởng Tư pháp Canada, cho rằng chính phủ 'đang đọc tình hình và cảm nhận rằng người Canada đang kết nối những khó khăn kinh tế và tài chính địa phương với vấn đề di cư'. Trong khi đó, các chính trị gia cánh hữu đã nắm bắt tâm lý công chúng. Đảng Bảo thủ đối lập đã thúc ép chính phủ cắt giảm chăm sóc y tế cho những người mà họ mô tả là 'người tị nạn giả' và kêu gọi thay đổi quyền công dân theo nơi sinh.

Các nhà hoạt động nhân quyền tố cáo những lời lẽ đó, cáo buộc các nhà hoạch định chính sách gán ghép sai lầm người di cư và tị nạn với các vấn đề xã hội để trốn tránh trách nhiệm. Họ chỉ ra rằng ảnh hưởng của nhập cư lên giá nhà ở là ít hơn nhiều so với những gì dư luận tin tưởng.

Thủ tướng Carney tiếp tục đường lối cứng rắn

Kể từ khi nhậm chức vào tháng 4/2025, Thủ tướng Carney tiếp tục chính sách nhập cư của người tiền nhiệm Trudeau. Cuối tháng 3, chính phủ của ông đã thông qua luật mới (Dự luật C-12) trao cho Ottawa quyền hủy thị thực hàng loạt, bao gồm cả cho người có quyền thường trú, nếu cho là 'vì lợi ích công cộng'. Luật này cũng hạn chế tiếp cận hệ thống xác định tình trạng tị nạn.

Chính phủ biện minh rằng đạo luật này nhằm giải quyết tình trạng tồn đọng hồ sơ xin tị nạn (gần 300.000 vụ vào cuối năm ngoái) và ngăn chặn 'gian lận'. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng luật sẽ không giải quyết được tình trạng tồn đọng mà còn tiếp tay cho những lời lẽ bài ngoại. Bà Julia Sande, luật sư tại Tổ chức Ân xá Quốc tế Canada, chỉ trích: 'Thay vì chịu trách nhiệm, chính phủ tìm một nhóm để đổ lỗi – và ai tốt hơn những người không có quyền bầu cử?'

Ngoài Dự luật C-12, chính phủ của Thủ tướng Carney cũng cắt giảm chương trình chăm sóc sức khỏe cho người tị nạn, gia hạn lệnh đóng băng đơn xin tái định cư cho người tị nạn và công bố cắt giảm tài trợ đáng kể cho một số bộ, bao gồm cả bộ di trú. Kế hoạch cắt giảm tại hội đồng xét duyệt tị nạn (IRB) cũng được báo cáo, làm dấy lên lo ngại về tình trạng chậm trễ kéo dài.

Bất chấp những lo ngại, Thủ tướng Carney vẫn tiếp tục nhận được tỷ lệ ủng hộ cao khi biện minh cho các chính sách là một phần trong phản ứng 'mạnh mẽ' trước áp lực từ chính quyền Trump. Giáo sư John Carlaw từ Đại học Toronto Metropolitan mô tả đây là 'giai đoạn trăng mật' và là 'giai đoạn đáng lo ngại' khi Canada 'đang rút lui chi tiêu xã hội và đầu tư vào quân sự hóa và thực thi biên giới'.

Không miễn nhiễm với thụt lùi nhân quyền

Các nhà hoạt động vẫn tiếp tục phản đối. Bà Luisa Ortiz-Garza, nhà tổ chức nhân quyền cho người di cư, kêu gọi đoàn kết: 'Những gì chính phủ làm là đặt người dân chống lại nhau... Chúng tôi đang cố gắng tổ chức các cuộc trò chuyện để đoàn kết mọi người lại'.

Bà Sande cảnh báo Canada 'không miễn nhiễm' với sự thụt lùi về nhân quyền: 'Mọi thứ sẽ tiếp tục trở nên tồi tệ hơn cho đến khi các chính phủ cảm thấy họ phải chịu trách nhiệm. Việc đổ lỗi có thể bắt đầu với người di cư, nhưng nó không bao giờ kết thúc ở đó.'