Canada chạy đua với thời gian và chính trị để né thuế quan của ông Trump

Các cuộc đàm phán thương mại giữa Canada và Mỹ bước vào giai đoạn nước rút khi phía Canada tìm mọi cách để né mức thuế 50% mà chính quyền Tổng thống Donald Trump dọa áp lên hàng loạt mặt hàng xuất khẩu của nước này.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nếu không có thỏa thuận vào phút chót, từ thứ Tư, Mỹ sẽ áp thuế 50% lên nhiều loại hàng hóa Canada, gồm điện tử, máy móc công nghiệp, nội thất, sản phẩm sữa và rượu vang. Khoảng 20,2 tỷ USD hàng hóa sẽ bị ảnh hưởng, tương đương 5% tổng kim ngạch nhập khẩu của Mỹ từ Canada.

Ông Trump biện minh cho động thái này là phản ứng trước việc Ottawa bị cho là phân biệt đối xử với ô tô, sản phẩm sữa và đồ uống có cồn của Mỹ. Đáng chú ý, lần này Mỹ áp dụng Mục 338 của Đạo luật Thuế quan 1930 – lần đầu tiên điều khoản này được sử dụng – và nhắm vào cả những mặt hàng đang được hưởng thuế suất 0% theo Hiệp định Mỹ – Mexico – Canada (USMCA).

Trước đó, dù ông Trump đã áp thuế lên ô tô, thép và các lĩnh vực khác, khoảng 85% thương mại Mỹ – Canada vẫn được miễn thuế nhờ các ngoại lệ trong USMCA, hiệp định được ký kết trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump.

Ông Julian Karaguesian, giảng viên kiêm chuyên gia thương mại tại Đại học McGill ở Montreal, cảnh báo: “Thuế 50% sẽ khiến hàng trăm mặt hàng của Canada mất giá cạnh tranh trên thị trường Mỹ. Điều này sẽ gây tổn hại cho doanh nghiệp nhỏ, vừa và lớn, cũng như người lao động tự do trên khắp đất nước, từ người trồng hoa tulip, người nuôi ong đến nhà sản xuất dụng cụ khúc côn cầu, xi măng, sữa và rượu vang”.

Các cuộc đàm phán giữa quan chức hai nước đang diễn ra sau cánh cửa đóng kín, nhưng nhiều dấu hiệu cho thấy không hề dễ dàng. Thủ tướng Canada Mark Carney, người dự kiến sẽ trao đổi với ông Trump trước hạn chót thứ Tư, mô tả các cuộc đàm phán là “tế nhị” và “căng thẳng”. Hồi đầu tháng này, ông Carney từng thừa nhận các cuộc thương lượng “khó chịu”.

Nỗ lực của Ottawa càng phức tạp khi phải thuyết phục các tỉnh bang ủng hộ thỏa thuận. Một trong những vấn đề khiến ông Trump bực bội là lệnh cấm bán rượu Mỹ ở cấp tỉnh. Trừ Alberta và Saskatchewan, tất cả 10 tỉnh bang của Canada đều chặn bán rượu Mỹ từ đầu năm ngoái để đáp trả các đòn thuế quan của Washington.

Thủ hiến Ontario Doug Ford và một số lãnh đạo tỉnh khác bày tỏ sẵn sàng gỡ bỏ hạn chế nếu ông Trump từ bỏ thuế quan, nhưng những người còn lại vẫn chưa cam kết. Trong khi đó, Thủ hiến Quebec Christine Frechette coi hệ thống quản lý cung cầu – cơ chế áp hạn ngạch sản xuất và nhập khẩu cho sữa, trứng và gia cầm – là vấn đề “không thể thương lượng”.

Canada rõ ràng chịu thiệt hại nhiều hơn Mỹ trong cuộc chiến thương mại không cân sức này. Khoảng 70% hàng xuất khẩu của Canada sang Mỹ – nền kinh tế có quy mô lớn gấp 13 lần Canada. Ngược lại, Mỹ chỉ gửi 30% hàng xuất khẩu của mình sang Canada.

Ông Ian Lee, chuyên gia thương mại tại Đại học Carleton ở Ottawa, nhận định nhiều người xem các tranh chấp này bắt nguồn từ cảm xúc về sự bất công và thiếu tôn trọng. Dù Canada có nhiều thiệt thòi hơn, nhiều người dân vẫn không muốn chính phủ nhượng bộ ông Trump. “Thay vì hướng tới mục tiêu lớn hơn là giữ quyền tiếp cận nền kinh tế lớn nhất thế giới, người Canada không muốn chính phủ của ông Carney thỏa hiệp dù chỉ một chút”, ông Lee nói.

Ngay cả khi ông Carney đạt được thỏa thuận và tránh được cuộc chiến thương mại tái diễn, người Canada có thể vẫn tẩy chay hàng Mỹ trong thời gian tới. Theo thăm dò của Nanos Research hồi tháng trước, 69% người Canada cho biết họ sẽ không mua đồ uống có cồn sản xuất tại Mỹ kể cả khi chúng được bày bán trở lại.

Sự phẫn nộ với chính sách của ông Trump còn lan rộng sang cả người Mỹ nói chung. Khảo sát của Angus Reid Institute hồi đầu tháng này cho thấy 48% người Canada có cái nhìn không thiện cảm với người Mỹ, trong khi 45% có ấn tượng tích cực.

Ông Carney chưa tiết lộ kế hoạch ứng phó nếu đàm phán thất bại, nhưng khẳng định Canada đang thương lượng “từ thế mạnh”. “Tôi có sẵn kế hoạch cho mọi tình huống có thể xảy ra”, ông nói với phóng viên.

Dù kết quả ra sao, Ottawa vẫn được dự báo sẽ tiếp tục nỗ lực giảm phụ thuộc vào Mỹ về lâu dài. Hồi tháng 9, ông Carney công bố chiến lược đa dạng hóa thương mại mới, tập trung vào các thị trường chưa khai thác ở châu Á và những nơi khác, nhằm đối phó với “sự đổ vỡ” của nền kinh tế toàn cầu.

Ông Saibal Ray, chuyên gia quản lý chuỗi cung ứng tại Đại học McGill, cho rằng Ottawa đã bắt đầu nỗ lực đa dạng hóa quan hệ thương mại, điều sẽ giúp ích trong dài hạn. “Về các biện pháp có thể gây sức ép thực sự lên Mỹ, hạn chế xuất khẩu năng lượng có lẽ là một trong những lựa chọn mạnh nhất. Nhưng tôi không chắc Ottawa sẽ sẵn sàng đi xa đến vậy, vì hậu quả kinh tế với Canada cũng rất lớn”, ông nói.