Cải cách y tế dùng AI ở Kenya bị tố làm nghèo thêm trầm trọng

Cuộc điều tra chung do Africa Uncensored, Lighthouse Reports và The Guardian thực hiện đã phát hiện hệ thống chăm sóc sức khỏe ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tại Kenya đang mắc sai lầm nghiêm trọng. Hệ thống này, được Tổng thống William Ruto coi là một trong những trụ cột trong chiến dịch tranh cử, được tung ra vào tháng 10-2024 với mục tiêu thay thế hệ thống bảo hiểm y tế quốc gia đã tồn tại hàng thập kỷ.

Theo lời quảng bá, hệ thống mới sẽ “thúc đẩy chuyển đổi số” nhằm mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cho khu vực kinh tế phi chính thức rộng lớn của Kenya – bao gồm lao động thời vụ, người bán hàng rong, nông dân, chiếm tới 83% lực lượng lao động. Tổng thống Ruto từng tuyên bố: “Sẽ không một người Kenya nào bị bỏ lại phía sau”.

Tuy nhiên, thực tế triển khai đã vấp phải làn sóng phản đối dữ dội. Cốt lõi của hệ thống là một thuật toán học máy dự đoán để thực hiện “kiểm tra phương tiện” (proxy means test - PMT), nhằm ước lượng thu nhập của các hộ gia đình dựa trên các tiêu chí như loại nhà vệ sinh, chất liệu mái nhà, tài sản sở hữu... để từ đó tính ra mức phí bảo hiểm phải đóng.

Cuộc điều tra cho thấy hệ thống này hoạt động bất công một cách có hệ thống: định giá quá cao thu nhập của người nghèo, khiến họ phải đóng phí chiếm tới 10-20% thu nhập ít ỏi của họ; ngược lại, lại định giá thấp hơn thu nhập của người giàu, giúp họ đóng phí thấp hơn khả năng thực tế.

Bà Grace Amani, một nhân viên xã hội đăng ký thông tin cho các hộ gia đình nghèo nhất ở thủ đô Nairobi, kể lại: “Nhiều gia đình không thể đóng phí bảo hiểm, họ phải lựa chọn giữa việc có tiền mua thực phẩm hay trả tiền nhà. Tôi thấy người bệnh nặng không được điều trị vì chưa đóng phí. Người ta đang chết, đang đau khổ.”

Chuyên gia kinh tế y tế David Khaoya, từng làm cố vấn cho Bộ Y tế Kenya, cho biết các nhà hoạch định chính sách đã biết rõ sai sót của thuật toán nhưng vẫn cố tình chọn ưu tiên tính đúng phí cho người giàu, bất chấp việc điều này sẽ làm người nghèo bị tính phí quá cao.

Thuật toán PMT vốn đã tồn tại từ lâu và từng được Ngân hàng Thế giới ủng hộ mạnh mẽ. Nó đã và đang được áp dụng ở nhiều nước châu Á, châu Phi. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc lập chỉ ra tỷ lệ sai sót rất cao: một chương trình ở Indonesia đã loại sai tới 82% đối tượng cần trợ giúp; ở Rwanda con số này là 90%.

Cuộc điều tra tại Kenya cho thấy hơn một nửa các hộ nghèo bị tính phí quá cao so với khả năng chi trả. Trong số hơn 20 triệu người đã đăng ký vào hệ thống SHA, chỉ có 5 triệu người thường xuyên đóng phí. Nhiều bệnh viện đang thâm hụt nặng vì chưa nhận được tiền bồi hoàn từ SHA.

Bác sĩ Brian Lishenga, Chủ tịch Hiệp hội Bệnh viện Tư nhân Nông thôn và Đô thị Kenya, chỉ trích: “Đây là một cuộc thử nghiệm thất bại. Nó là công cụ tồi để xác định hộ nghèo, nhưng lại là công cụ tuyệt vời để giúp chính phủ trốn tránh trách nhiệm.”