Bosnia và Herzegovina: Bầu cử tái lập cục diện chia rẽ, tương lai mờ mịt

Cuộc bầu cử tổng quát mới nhất tại Bosnia và Herzegovina, diễn ra ngày 4/10, đã tái lập một cục diện quen thuộc trong suốt ba thập kỷ qua: các đảng phái được tổ chức chủ yếu theo dòng tộc – mà nhiều người gọi là dân tộc chủ nghĩa – giành thắng lợi quyết định. Kết quả này không gây ngạc nhiên, và giới phân tích nhận định đất nước đang bị đẩy lùi 30 năm, đối mặt với tương lai thậm chí còn ảm đạm hơn.

Bế tắc kéo dài sau hai năm khủng hoảng

Hai năm qua được đánh giá là giai đoạn khủng hoảng lớn nhất kể từ sau chiến tranh, và kết quả bầu cử ngày chủ nhật không đem lại nhiều hy vọng cải thiện. Bóng ma của chủ nghĩa dân tộc, chia rẽ và những cuộc tấn công công khai vào chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ càng củng cố ý niệm rằng một “cuộc chiến tiếp diễn bằng biện pháp hòa bình” đang diễn ra – nghĩa là xung đột vũ trang đã chấm dứt ba thập kỷ trước, nhưng thù địch, mục tiêu và cuộc tranh giành quyền lực vẫn tồn tại qua các kênh chính trị, kinh tế, ngoại giao và thông tin.

Nhà Dân tộc vẫn nằm trong tay các thế lực chống Bosnia

Hệ thống bầu cử phức tạp của Bosnia – một nhà nước, hai thực thể, quận Brcko, ba dân tộc cấu thành, 10 tổng và 144 thành phố, đô thị – được xem là ví dụ điển hình về cách tạo ra một nhà nước bất khả thi. Việc giải thích cách chính phủ được thành lập sau bầu cử, từ hội đồng tổng đến các định chế thực thể và nhà nước, bao gồm Nhà Dân tộc của Quốc hội Bosnia và Herzegovina – cơ quan gần như không thể giải thích – còn khó khăn hơn.

Nhà Dân tộc này là công cụ chính cản trở con đường gia nhập Liên minh châu Âu (EU) và NATO của đất nước trong hai năm qua. Các đại biểu từ Liên minh Dân chủ Croatia Bosnia và Herzegovina (HDZ BiH) và Liên minh các nhà dân chủ độc lập xã hội (SNSD) – đảng thống trị Republika Srpska hai thập kỷ qua – đã nhiều lần phối hợp ngăn chặn hoạt động của cơ quan này, rời phiên họp và phá vỡ túc số khi chương trình nghị sự không có lợi cho họ, thường là lúc các vấn đề quan trọng nhất đang được quyết định.

Trong cuộc bầu cử vừa qua, hai đảng này một lần nữa giành được tỷ lệ phiếu đáng kể của cử tri Croatia và Serbia ở cả cấp thực thể và nhà nước. Họ sẽ tiếp tục là những nhân tố được tìm đến khi thành lập chính phủ mới, nắm giữ ít nhất ba đại biểu mỗi bên trong Nhà Dân tộc cấp nhà nước, và đương nhiên sẽ định đoạt các lựa chọn, quy tắc, luật pháp phù hợp với lợi ích của mình.

Các đảng thân Bosnia chia rẽ và tự mãn

Trong bối cảnh đó, khối thứ ba – thân Bosnia hoặc Bosniak – khó có thể chuyển hóa lòng yêu nước bằng lời nói thành hành động thực tế, như tình trạng kéo dài khoảng 20 năm qua. Tuy nhiên, đất nước này từng trải qua những thảm kịch tồi tệ hơn nhiều trong quá khứ gần – xâm lược, thanh lọc sắc tộc, tội ác chiến tranh, diệt chủng – và người dân Bosnia và Herzegovina không dễ dàng từ bỏ quê hương nghìn năm của mình.

Các đảng thân Bosnia/Bosniak – có hàng chục đảng – đang chia rẽ sâu sắc, mâu thuẫn và tham quyền. Nhiều đảng có ban lãnh đạo đáng ngờ và gắn với những hành vi, tư tưởng không vinh quang. Họ đang đứng trước ngã rẽ quan trọng. Nếu tiếp tục theo đuổi chính sách “miễn là chúng ta ổn”, thì không cần kẻ thù bên trong hay bên ngoài – vốn vẫn tồn tại và chưa hề suy giảm so với thập niên 1990 đẫm máu – cũng đủ khiến đất nước suy tàn.

Đảng Hành động Dân chủ (SDA) – đảng được xem là có khả năng xây dựng nhà nước – dường như sẽ trở lại nắm quyền, chủ yếu nhờ sự kém cỏi của ba đảng thuộc các phổ tư tưởng khác nhau hơn là nhờ năng lực, trí tuệ hay phẩm chất của chính mình. Đảng này có cơ hội, dù chỉ là cố gắng sửa chữa mớ hỗn độn mà chính họ chịu trách nhiệm chính tạo ra. Với những người hiểu rõ đảng này, triển vọng lạc quan rất ít, nhưng họ đã giành được tỷ lệ phiếu lớn nhất tại Liên bang Bosnia và Herzegovina (FBiH), và ý chí cử tri đó cần được tôn trọng.

Mỹ thực dụng và châu Âu hoang mang

Trong bối cảnh chiến dịch tranh cử truyền thống đầy bẩn thỉu, các điểm bỏ phiếu lần đầu được trang bị công nghệ hiện đại (quét phiếu điện tử và công bố kết quả chỉ vài giờ sau khi đóng cửa là bước tiến lớn), cùng những tháng đàm phán, xây dựng liên minh và thỏa thuận nội bộ – tức mặc cả – sắp tới, vẫn còn đó người nghèo, người bệnh, người vô vọng, một xã hội tan hoang và nền kinh tế kiệt quệ.

Trong khi Serbia và Croatia láng giềng tăng cường vũ trang nhanh chóng, chi hàng tỷ đô la cho máy bay chiến đấu, máy bay không người lái, tên lửa và các hệ thống vũ khí khác, Bosnia chỉ có quân đội nhỏ khoảng 10.000 quân nhân chuyên nghiệp, trên danh nghĩa thống nhất nhưng thực tế chia rẽ. Lực lượng cảnh sát, đặc biệt ở cấp nhà nước, cũng chẳng thống nhất hơn. Ngược lại, cảnh sát biên phòng và cơ quan công tố vẫn bị kiểm soát chính trị bởi các thế lực có vẻ trung thành với Serbia và Croatia hơn là Bosnia.

Trong khi đó, Mỹ đang dần rút lui khỏi vai trò bất thành văn là người bảo trợ Bosnia – dù vẫn duy trì Hiệp định Hòa bình Dayton và nhấn mạnh chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của đất nước – và ngày càng thiên về lợi ích thực dụng, đặc biệt là tài chính. EU dường như không biết phải làm gì với chính mình, chứ chưa nói đến Bosnia nhỏ bé. EU kỳ vọng chính quyền trong nước, cả cũ và mới, thực hiện cải cách và tuân theo luật châu Âu, trong khi biết rõ điều đó khó xảy ra sớm. Tuy nhiên, vẫn có công thức: trước tiên, EU có thể yêu cầu quốc gia thành viên Croatia bảo đảng chị em HDZ BiH ngừng ủng hộ những kẻ tìm cách tháo dỡ chính nhà nước mà họ đang giữ quốc tịch và hộ chiếu.

Nghèo nhất và dẫn đầu về tội phạm có tổ chức, tham nhũng

Bosnia là một trong những nước nghèo nhất châu Âu và chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của tội phạm có tổ chức và tham nhũng. Không ai biết chính xác dân số vì cuộc tổng điều tra gần nhất năm 2013 vẫn gây tranh cãi. Tỷ lệ cử tri đi bầu chính thức trong cuộc bầu cử ngày chủ nhật chỉ hơn 40%, tính trên danh sách 3,4 triệu cử tri, dù ước tính dân số thực tế dưới 2,5 triệu người, cho thấy tỷ lệ đi bầu thực tế trong cư dân cao hơn đáng kể.

Hàng trăm nghìn người, nhiều người trẻ và có học thức, đã rời đi đến các nước thịnh vượng trên thế giới trong những năm gần đây. Họ chỉ muốn một cuộc sống bình thường và không còn bận tâm đến câu hỏi đau đớn đã ám ảnh đất nước suốt nhiều thập kỷ: Liệu Bosnia có thể “tồn tại” khi ba đảng dân tộc chủ nghĩa trở lại nắm quyền, trong khi họ ngày càng ít bạn bè trong một thế giới đang thay đổi căn bản?

Quan điểm trong bài viết là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập của Al Jazeera.