Bổ nhiệm loạt tư lệnh quân sự: Iran củng cố bộ máy an ninh thời chiến

Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei đã bổ nhiệm sáu chỉ huy cấp cao trong Bộ Tổng tham mưu, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và lực lượng an ninh nội địa Basij. Giới phân tích cho rằng động thái này nhằm trang bị cho bộ máy an ninh thời chiến của đất nước những nhân vật dày dạn kinh nghiệm trận mạc.

Chuẩn tướng Ahmad Vahidi được xác nhận giữ chức Tổng tư lệnh IRGC với quân hàm thiếu tướng từ hôm thứ Hai, chính thức kế nhiệm Mohammad Pakpour, người thiệt mạng trong cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran hồi cuối tháng Hai. Sĩ quan quân đội cấp cao Mostafa Izadi được bổ nhiệm làm phó của ông Vahidi.

Thiếu tướng Ali Abdollahi giữ chức Tổng tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang, với Chuẩn tướng Kioumars Heydari làm phó. Chuẩn đô đốc Ali Ozmaei được bổ nhiệm làm tư lệnh Hải quân IRGC, còn Hossein Taeb đứng đầu lực lượng Basij - lực lượng bán quân sự an ninh nội địa chịu trách nhiệm trực tiếp trước lãnh tụ tối cao.

Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi cho biết sáu chỉ huy trên đã thể hiện kinh nghiệm của họ trong "hai cuộc chiến áp đặt gần đây" qua bài đăng trên kênh Telegram của ông.

Các cuộc bổ nhiệm diễn ra một ngày sau khi cựu Tổng tư lệnh IRGC Mohsen Rezaei được chỉ định làm thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao (SNSC) kiêm đại diện của ông Khamenei tại cơ quan ra quyết định hàng đầu này, vốn đóng vai trò then chốt trong chính sách an ninh và đối ngoại của Iran.

Ali Vaez, phó giám đốc chương trình khu vực Trung Đông và Bắc Phi tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, cho rằng các cuộc bổ nhiệm "không chỉ nhằm củng cố quyền lực của Mojtaba Khamenei mà còn khắc phục những điểm yếu bộc lộ qua hai cuộc chiến".

Nhà lãnh đạo tối cao Iran "đang đặt những cựu binh đáng tin cậy vào các vị trí chủ chốt, đồng thời định hình lại cơ cấu chỉ huy để có phản ứng nhanh hơn và gắn kết hơn trước cuộc khủng hoảng tiếp theo", ông Vaez nói với Al Jazeera.

Vahidi được giao nhiệm vụ 'các chiến dịch tấn công mạnh mẽ'

Ông Khamenei chỉ thị cho ông Vahidi - người nắm quyền chỉ huy IRGC từ tháng Ba và chính thức được xác nhận hôm thứ Hai - tăng cường răn đe và sẵn sàng cho "các chiến dịch tấn công mạnh mẽ", thể hiện tư thế quân sự quyết đoán hơn.

Nhà đàm phán hàng đầu Mohammad Bagher Ghalibaf cho biết ông Vahidi đã lãnh đạo IRGC trong cuộc chiến gần đây và lực lượng này nên tiếp tục đi theo "sự dẫn dắt của Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei" theo tuyên bố được truyền thông nhà nước đưa tin.

Ông Vaez cho biết ông Vahidi có kinh nghiệm sâu rộng trong bộ máy chiến lược, tình báo và tác chiến bất đối xứng của IRGC. "Việc thăng chức cho ông ấy cho thấy Tehran đang ưu tiên khả năng sống sót và răn đe bằng cách đảm bảo rằng lần tới nếu bị tấn công, họ có thể đáp trả nhanh hơn, mạnh hơn và gắn kết hơn".

Muhanad Seloom, trợ lý giáo sư nghiên cứu an ninh tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, cho rằng các cuộc bổ nhiệm gần như hoàn toàn đến từ thế hệ sáng lập IRGC, mà ông Vahidi là hiện thân.

Ông Vahidi gia nhập IRGC từ những ngày đầu thành lập vào cuối những năm 1970, thăng tiến qua các cấp bậc trong những năm 1980, giữ các vị trí quan trọng trong lĩnh vực tình báo và quân sự. Truyền thông nhà nước Iran cho biết ông từng lãnh đạo lực lượng tinh nhuệ Quds từ năm 1988 đến 1997. Quds là cánh quân của IRGC chuyên về các chiến dịch đặc biệt bên ngoài lãnh thổ Iran.

Ông chuyển giao quyền lãnh đạo Quds cho Qassem Soleimani vào năm 1998, người giữ vai trò này cho đến khi bị ám sát trong cuộc không kích của Mỹ tại Baghdad năm 2020. Nay ông Vahidi được giao trọng trách lãnh đạo quân đội Iran trong một cuộc chiến toàn diện.

Ông Seloom cho rằng tân Tổng tư lệnh nhận được vị trí nhờ lòng trung thành đã được kiểm chứng với lãnh tụ tối cao cùng thành tích vững chắc trong lĩnh vực tình báo và an ninh nội địa. "Đây không phải sự đổi mới thế hệ mà là củng cố đội ngũ kỳ cựu đáng tin cậy, ưu tiên sự gắn kết của chế độ hơn đổi mới quân sự".

Sina Toossi, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở tại Mỹ, cho biết ngôn ngữ xung quanh việc bổ nhiệm ông Vahidi "đặc biệt đáng chú ý". "Ông Khamenei kêu gọi 'răn đe tối đa' nhưng cũng chỉ thị rõ ràng IRGC duy trì sự sẵn sàng cho 'các chiến dịch tấn công mạnh mẽ chống lại kẻ thù'. Các bình luận của Iran đã nhấn mạnh đây là sự thể hiện bất thường rõ ràng về các hoạt động tấn công như một phần nhiệm vụ của IRGC", ông Toossi viết trên X.

Điều này cho thấy sự định hình lại khái niệm răn đe, "ngày càng tập trung không chỉ vào đáp trả mà còn vào khả năng được chứng minh để giành thế chủ động và gây tổn thất".

Iran chuẩn bị cho đối đầu kéo dài?

Ông Toossi nhận định các cuộc bổ nhiệm dường như là "nỗ lực thể chế hóa bài học từ cuộc chiến và chuẩn bị cho Iran đối đầu kéo dài, thay vì chuyển khỏi tình trạng thời chiến".

Qua đó, lãnh tụ tối cao Iran - người kế nhiệm người cha bị ám sát là Đại giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei vào tháng Ba - "bắt đầu xây dựng kiến trúc riêng cho nhà nước thời chiến của Iran". "Ngoại giao vẫn là một phần chiến lược, nhưng các cuộc bổ nhiệm này cho thấy nó được theo đuổi trong kỳ vọng xung đột tiếp diễn chứ không phải vì Tehran tin rằng chiến tranh thực sự đã kết thúc".

Việc bổ nhiệm ông Rezaei làm người đứng đầu an ninh Iran cũng cho thấy sự thay đổi cán cân quyền lực trong nước. Theo ông Seloom, ông Rezaei được ông Khamenei bổ nhiệm thay thế cựu lãnh đạo an ninh Mohammad Bagher Zolghadr - người thân cận với Chủ tịch Quốc hội kiêm nhà đàm phán chính Ghalibaf.

Ông Rezaei có thể dẫn dắt giai đoạn đàm phán tiếp theo với Mỹ, nghiêng "cán cân dân sự-quân sự về phía phe kháng chiến và kỷ luật đường lối đàm phán quanh lãnh tụ tối cao". "Thay đổi thực sự là chính trị: ai kiểm soát chiến lược, hơn là chiến lược là gì".

Chuyên gia này cảnh báo trong khi Iran đang áp dụng tư thế tấn công nhiều hơn, điều này không nhất thiết chuyển thành hành động quân sự lớn hơn. "Ông Vahidi được giao nhiệm vụ răn đe tối đa và sẵn sàng cho các chiến dịch tấn công mạnh mẽ, nhưng điều này phần lớn mang tính tuyên bố, được thiết kế để tạo đòn bẩy mặc cả. Nơi nào còn lựa chọn tấn công thực sự, chúng mang tính bất đối xứng".

"Tôi gọi tư thế của Iran là tấn công về mặt hùng biện, tiêu hao về thiết kế", ông nói thêm. "Và cho đến khi Tehran khắc phục được vấn đề phản gián của mình, tham vọng tấn công vẫn bị giới hạn bởi điểm yếu tình báo".