Biển Đen bất ổn: Các cuộc tấn công của Nga và Ukraine đe dọa nguồn cung lương thực toàn cầu

Kyiv, Ukraine – Ba chiếc xuồng không người lái trên biển, hình dáng chẳng khác nào những món đồ chơi nhựa quá khổ, đã tấn công một tàu chở hàng đang chậm chạp di chuyển trên Biển Đen ngoài khơi Bulgaria hôm 28/10. Các máy bay không người lái cũng tham gia cuộc tấn công, và những vụ nổ đã làm rung chuyển tàu Contship Jet Monrovia mang cờ Liberia, chất đầy hơn 400 container màu đất nung.

Theo giới chức Bulgaria, con tàu đang trên hành trình từ cảng Haifa của Israel đến Romania đã bị nghiêng và chìm, nhưng toàn bộ 18 thuyền viên đều được cứu. Vụ tấn công ban ngày được thuyền viên các tàu khác ghi lại, và được một máy bay giám sát của Pháp chụp ảnh.

Kyiv cáo buộc các xuồng không người lái là của Nga, đồng thời cho rằng cuộc tấn công nhằm khiến Biển Đen trở nên không an toàn đối với tàu dân sự, làm tê liệt hoạt động xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine và khiến nền kinh tế vốn đã bị chiến tranh tàn phá thêm suy yếu.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy tuyên bố lực lượng của Kiev “không tiến hành hoạt động nào ở khu vực này của biển”, và “thảm kịch mới nhất liên quan đến tàu dân sự này là một phần nữa trong nỗ lực của Nga nhằm biến vùng phía tây Biển Đen thành nơi hoàn toàn không thể lưu thông”.

EU cáo buộc Nga “vũ khí hóa nạn đói”

Phái đoàn Liên minh châu Âu (EU) tại Kyiv hồi tháng 8 nói rằng Nga đang “bóp nghẹt một cách có hệ thống khả năng của Ukraine trong việc nuôi sống thế giới”. Phái đoàn này cho rằng bằng việc nhắm vào các cảng, tuyến hàng hải và hạ tầng nông nghiệp, Moskva không chỉ tiến hành chiến tranh chống Ukraine mà còn “vũ khí hóa nạn đói nhằm vào hàng triệu người ở châu Phi, châu Á và Trung Đông”.

Tuy an ninh lương thực của châu Âu không bị đe dọa, EU “cam kết đầy đủ việc tiếp tục hỗ trợ Ukraine tiếp cận các thị trường quốc tế”, bà Paula Ritter-Moschutz, phát ngôn viên phụ trách nông nghiệp và hải quan của Ủy ban châu Âu, nói với Al Jazeera. Bà cho biết EU “liên tục đánh giá các tác động đối với nông nghiệp, an ninh lương thực toàn cầu và nền kinh tế”, đồng thời ủng hộ các sáng kiến về lệnh tạm hoãn các cuộc tấn công trên Biển Đen.

Theo giới chức Bulgaria, Romania và các dịch vụ theo dõi hàng hải, ít nhất 30 thuyền viên đã thiệt mạng hoặc mất tích trong đợt gia tăng các cuộc tấn công gần đây.

“Thỏa thuận ngầm” bị phá vỡ

Chiến dịch mà Moskva bị cáo buộc tiến hành diễn ra sau các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào tàu chở hàng và tàu chở dầu của Nga trên Biển Đen và vùng biển Azov lân cận, trong bối cảnh các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu, cơ sở quân sự và kho tàng cũng gia tăng. Các cuộc tấn công này tăng mạnh từ tháng 7, và theo giới quan sát, các cuộc tấn công trả đũa mà Nga bị nghi ngờ tiến hành lẽ ra có thể đã được ngăn chặn.

“Một thỏa thuận ngầm (không tấn công tàu chở hàng của nhau) đã bị Ukraine phá vỡ vào mùa hè,” Nikolay Mitrokhin, nhà nghiên cứu phân tích chiến tranh Nga-Ukraine tại Đại học Bremen của Đức, nói với Al Jazeera. Ông cho rằng Tổng thống Nga Vladimir Putin “chắc chắn thích ý tưởng hủy hoại hoàn toàn hoạt động xuất khẩu của Ukraine”, và “đã đưa ra một số cảnh báo trước khi các cuộc tấn công có hệ thống vào nhóm cảng Odesa bắt đầu”.

Hồi tháng 12, ông Putin từng tuyên bố: “Nếu các cuộc tấn công vào tàu chở dầu (của Nga) tiếp diễn, chúng tôi sẽ xem xét áp dụng các biện pháp trả đũa đối với tàu của các nước hỗ trợ Ukraine.”

Nông dân và nhà xuất khẩu ngũ cốc Nga thường vận chuyển hơn hai phần ba sản lượng thu hoạch qua Biển Đen. Do thiếu an ninh, họ đang thử xuất khẩu ngũ cốc qua cảng Murmansk ở Bắc Cực, dù khoảng cách giữa nông trại và người mua sẽ làm chi phí tăng đáng kể.

Giá lúa mì tăng

Trước khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện năm 2022, khoảng một phần ba lượng ngũ cốc xuất khẩu của thế giới đi qua Biển Đen; Ukraine cung cấp một phần mười lượng lúa mì và 15% lượng ngô xuất khẩu toàn cầu. Khách hàng của Ukraine gồm các nước Trung Đông và Bắc Phi.

Trong 12 tháng qua, giá lúa mì đã tăng một phần năm. Hợp đồng tương lai lúa mì tại Chicago, chuẩn tham chiếu toàn cầu của thị trường lúa mì, đã tăng từ 5,03 USD/giạ (35 lít) hồi tháng 10/2025 lên 6,03 USD vào tháng 10 năm nay. Xung đột Mỹ-Israel với Iran, tình trạng ấm lên toàn cầu và hạn hán ở Nam Phi cũng góp phần đẩy giá tăng.

Các cuộc tấn công liên tục của Nga bằng máy bay không người lái phản lực, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo đã khiến hoạt động tại Odesa, trung tâm hàng hải lớn nhất của Ukraine, bị đình trệ.

“Hiện nay, sau khi các cảng Odesa bị tê liệt, không còn lối thoát. Chỉ hơn 50% ngũ cốc có thể được xuất khẩu qua đường bộ,” Viktor Honcharenko, Chủ tịch Hiệp hội Nông dân và Chủ đất tư nhân Ukraine, nói với Al Jazeera. “Nhiều lúa mì vẫn còn trên đồng, chưa được thu hoạch,” ông cho biết, và cảnh báo hậu quả sẽ tạo hiệu ứng domino đối với toàn bộ nền kinh tế Ukraine.

“Sẽ có những nông dân không còn tiền, doanh nghiệp vừa không còn tiền, thuế gần như không được nộp, ngân sách nhà nước không có tiền, và việc làm sẽ bị mất,” ông Honcharenko nói. Theo ông, việc vận chuyển ngũ cốc đường biển bị tê liệt sẽ ảnh hưởng chủ yếu đến nông dân nhỏ, vì các trang trại lớn, công nghiệp sẽ là những đơn vị đầu tiên xuất khẩu ngũ cốc bằng đường sắt và xe tải.

Theo nhà phân tích Aleksey Kushch có trụ sở tại Kyiv, Ukraine thu hoạch tới 60 triệu tấn ngũ cốc trong năm nay, nhưng chỉ một nửa có thể được đưa ra khỏi đất nước. Ông cho rằng hệ thống đường sắt quá tải của Ukraine không thể vận chuyển khối lượng lớn hơn.

Để tận dụng lượng ngũ cốc dư thừa, Ukraine có thể phát triển sản xuất trong nước bột mì, tinh bột, keo dính và phụ gia sản xuất giấy. Tuy nhiên, theo ông Kushch, nước này đã đánh mất cơ hội “bắt đầu chế biến quy mô lớn”.

Ukraine có thể chuyển sang sản xuất các loại đậu và cây lấy dầu mà EU ưa chuộng, trong khi các nước thành viên EU bảo vệ nông dân trồng lúa mì trong nước nhưng quan tâm đến sản xuất dầu thực vật và protein. Tuy vậy, điều đó sẽ làm giảm đáng kể lợi nhuận của nông dân Ukraine, và theo ông Kushch, đây là lúc chính phủ của Tổng thống Zelenskyy lẽ ra phải can thiệp để đàm phán trợ cấp của EU cho việc trồng đậu gà và đậu nành.

“Vấn đề ở đây trị giá một tỷ euro,” ông nói, đề cập đến chi phí ước tính của khoản trợ cấp.