Brazil công bố 'lộ trình' toàn cầu đầu tiên về loại bỏ nhiên liệu hóa thạch

Chính phủ Brazil ngày 9/10 đã công bố lộ trình toàn cầu đầu tiên về loại bỏ dần nhiên liệu hóa thạch, với thông điệp rằng mọi quốc gia có thể bắt đầu giảm phụ thuộc vào than, dầu và khí đốt ngay từ bây giờ mà không cần chờ công nghệ mới hay những thay đổi kinh tế lớn.

Theo hãng tin Guardian, lộ trình được Brazil – nước chủ nhà Hội nghị khí hậu Liên Hợp Quốc COP30 diễn ra tại thành phố Belém, bang Pará, vùng Amazon – công bố trước thềm COP31 dự kiến tổ chức tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ trong tháng này. Văn bản này được kỳ vọng giúp chuyển trọng tâm các kỳ COP thường niên từ đàm phán thỏa thuận toàn cầu sang triển khai các mục tiêu đã nhất trí.

Ông André Corrêa do Lago, Chủ tịch COP30 của Brazil, cho biết lộ trình là "các văn bản triển khai". Ông nói với Guardian: "Có một nhóm người khác nhau đàm phán và triển khai. Vấn đề ở nhiều kỳ COP là chúng ta nghĩ rằng chính những người đàm phán cũng cần điều phối việc triển khai – điều này không đúng". Theo ông, các bộ tài chính, giao thông, năng lượng và hạ tầng cần tiếp nhận lộ trình để xây dựng cách thực hiện ở từng quốc gia.

Tại COP30 hồi tháng 11 năm ngoái, một tranh cãi gay gắt đã nổ ra về việc liệu bộ nghị quyết cuối cùng có nên bao gồm cam kết về nhiên liệu hóa thạch hay không. Như một thỏa hiệp, ban chủ tọa nhất trí xây dựng hai lộ trình: một về "chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch trong hệ thống năng lượng theo cách công bằng, có trật tự và bình đẳng", và một về ngăn chặn và đảo ngược tình trạng phá rừng.

Hai lộ trình này tách biệt với các kế hoạch cùng tên của một số chính phủ, vốn được thảo luận tại hội nghị ở Santa Marta, Colombia hồi tháng 4, nơi gần 60 quốc gia lập "liên minh các nước tự nguyện" ngoài khuôn khổ COP để xây dựng lộ trình quốc gia riêng. Đức, Pháp và Hà Lan nằm trong số các nước đã công bố kế hoạch quốc gia. Các lộ trình theo sáng kiến Santa Marta cụ thể và mang tính quy định cao hơn nhiều so với lộ trình của Brazil, bởi mỗi văn bản do chính phủ nước sở tại chịu trách nhiệm thực hiện chính sách soạn thảo.

Lộ trình của Brazil chỉ nêu các bước khả thi. Văn bản không mang tính ràng buộc, không có thời hạn hay cột mốc hành động, và để các quốc gia tự "chẩn đoán" mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch cũng như lựa chọn biện pháp giảm phụ thuộc. Ông Corrêa do Lago nói: "Mỗi quốc gia sẽ có nhịp độ khác nhau [trong việc từ bỏ nhiên liệu hóa thạch] – điều rất quan trọng là tập trung vào việc chẩn đoán hoàn cảnh của từng nước. Dựa trên chẩn đoán đó, họ có thể chọn đòn bẩy chính sách và triển khai chuyển dịch".

Trong số các bước Brazil đề xuất có việc các nhà sản xuất dầu và khí đốt khẩn trương cắt giảm đốt bỏ và xả khí tại các mỏ khai thác. Methane là khí nhà kính có sức gây nóng lên gấp 80 lần carbon dioxide, nên biện pháp này sẽ có tác động tức thời. Các bước khác gồm giảm trợ cấp cho việc sử dụng hoặc sản xuất nhiên liệu hóa thạch và tăng cường sản xuất năng lượng tái tạo.

Lộ trình về phá rừng nêu rõ nguồn vốn lớn cần thiết để hỗ trợ các nước nghèo có diện tích rừng lớn như Amazon, rừng Congo và rừng nhiệt đới Đông Nam Á đang bị đe dọa bởi cháy rừng và khai thác dầu cọ. Theo lộ trình, dẫn số liệu của Liên Hợp Quốc, ước tính cần khoảng 300 tỷ USD mỗi năm cho rừng vào năm 2030 và 500 tỷ USD mỗi năm vào năm 2050, trong khi mức hiện có chỉ khoảng 85 tỷ USD mỗi năm.

Tại COP30 năm ngoái, Brazil đã lập Quỹ Rừng nhiệt đới mãi mãi (Tropical Forests Forever Facility) nhằm bảo tồn rừng, với Anh đóng góp 400 triệu bảng và các nước khác góp tổng cộng khoảng 7 tỷ USD. Lộ trình về phá rừng cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều chỉnh thương mại giữa các nước có rừng và nước tiêu thụ, trong bối cảnh hiện có rất ít biện pháp kiểm tra để ngăn doanh nghiệp thiếu trách nhiệm bán hàng hóa từ vùng đã bị phá rừng.

Việc công bố lộ trình diễn ra sau khi Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva giành nhiệm kỳ thứ tư cách đây hơn một tuần. Trong bốn năm cầm quyền gần nhất dưới thời ông Lula, tỷ lệ phá rừng đã giảm khoảng 70%. Đối thủ bị đánh bại của ông, Flávio Bolsonaro – con trai cựu tổng thống Jair Bolsonaro đang thụ án – được dự báo sẽ quay lại chính sách khai thác rừng Amazon ồ ạt của cha nếu đắc cử.

Tuy nhiên, giới khoa học cho rằng lộ trình còn hạn chế. Giáo sư khoa học và chính sách khí hậu Joeri Rogelj tại Đại học Imperial College London nhận định các lộ trình của Brazil là bước tiến nhưng "chưa đủ để chỉ rõ tốc độ thay đổi cần thiết, do không có mốc thời gian hay chỉ tiêu then chốt". Ông nói: "Vì thiếu sót này, chúng vẫn để nhiều điều phải suy đoán về những gì cần làm để đạt mục tiêu cuối cùng của Hiệp định Paris: giữ mức nóng lên toàn cầu dưới 2 độ C, và tốt nhất là 1,5 độ C, nhằm tránh những tác hại khí hậu nguy hiểm".