Bầu cử giữa kỳ Mỹ 2026: Cuộc chiến kiểm soát Quốc hội và tương lai hai năm cuối của ông Trump

Cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ, dự kiến diễn ra ngày 3/11, đang thu hút sự chú ý của dư luận trong và ngoài nước. Đây là cuộc đua không có lá phiếu cho chức vụ tổng thống, nhưng kết quả sẽ quyết định đảng nào kiểm soát Quốc hội Mỹ, đồng thời định hình đường hướng chính sách trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump. Bên cạnh đó, cuộc bầu cử cũng sẽ quyết định nhiều vị trí quan trọng ở cấp bang và địa phương.

Cuộc chiến tại Hạ viện và Thượng viện

Quốc hội Mỹ gồm hai viện: Hạ viện và Thượng viện. Toàn bộ 435 ghế tại Hạ viện sẽ được bầu lại vào ngày 3/11 do nhiệm kỳ của các hạ nghị sĩ chỉ kéo dài hai năm. Tuy nhiên, phần lớn các cuộc đua được đánh giá là đã ngã ngũ, với ứng viên dẫn đầu rõ ràng. Chỉ khoảng 50 ghế thực sự cạnh tranh và mang tính quyết định đảng nào sẽ chiếm đa số tại Hạ viện.

Hiện hầu hết các chuyên gia dự báo uy tín đều nhận định đảng Dân chủ có khả năng giành quyền kiểm soát Hạ viện, có dự báo cho rằng đảng này có thể giành thêm tới 15 ghế. Trong khi đó, cơ hội giành đa số tại Thượng viện của đảng Dân chủ được đánh giá thấp hơn.

Thượng viện Mỹ có 100 ghế, nhưng do nhiệm kỳ của các thượng nghị sĩ kéo dài sáu năm và được bầu so le, chỉ có 35 ghế được bầu lại trong kỳ này. Trong số đó, chỉ khoảng một chục cuộc đua được coi là cạnh tranh. Tuy vậy, cơ hội của đảng Dân chủ tại Thượng viện đang tăng lên khi số cuộc đua cạnh tranh gia tăng, với các ứng viên cánh tả đã đạt được những bước tiến tại các bang vốn nghiêng về đảng Cộng hòa như Texas và Kansas. Do phó tổng thống Mỹ có quyền bỏ phiếu quyết định trong trường hợp hòa phiếu, đảng Dân chủ cần 51 ghế để kiểm soát Thượng viện.

Quyền kiểm soát Quốc hội có ý nghĩa gì?

Quốc hội Mỹ thông qua luật và phê chuẩn ngân sách liên bang. Tuy nhiên, ngay cả khi một đảng giành đa số ở cả hai viện, điều đó cũng chưa đủ để chi phối hoàn toàn chương trình lập pháp của đất nước.

Các dự luật có thể được thông qua bằng đa số đơn giản tại Hạ viện, nhưng thường cần tới 60 phiếu tại Thượng viện để vượt qua cơ chế "filibuster" – một thủ tục cho phép nhóm thiểu số trì hoãn việc thông qua luật. Do đó, trừ khi một đảng giành được hơn 60 ghế tại Thượng viện, phần lớn các dự luật vẫn sẽ cần ít nhất một mức độ ủng hộ lưỡng đảng nhất định.

Ngay cả khi dự luật được thông qua ở cả hai viện, tổng thống vẫn có quyền phủ quyết. Để lật ngược quyền phủ quyết, cần đa số hai phần ba ở cả Hạ viện và Thượng viện – điều hiếm khi xảy ra. Lần gần nhất là vào tháng 1/2021, khi đó Tổng thống Trump đã tìm cách phủ quyết dự luật chi tiêu quốc phòng nhưng không thành công. Tuy vậy, vẫn có trường hợp sự ủng hộ lưỡng đảng vượt qua phản đối của tổng thống. Đầu năm nay, một dự luật tăng nguồn cung nhà ở đã được cả hai viện thông qua với tỷ lệ đủ để lật ngược phủ quyết, bất chấp sự phản đối của ông Trump.

Kịch bản đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát Quốc hội

Đảng Cộng hòa hiện nắm 53 ghế tại Thượng viện và 218 ghế tại Hạ viện. Với ông Trump ở Nhà Trắng, đảng này đã nắm quyền kiểm soát cả ba nhánh quyền lực trong hai năm qua.

Đa số tại Quốc hội đã giúp Tổng thống Trump thông qua một số đạo luật quan trọng, bao gồm việc tăng mạnh ngân sách cho Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) và cắt giảm một số hình thức chăm sóc sức khỏe do công quỹ tài trợ trong dự luật thuế năm 2025. Tuy nhiên, đa số này chưa đủ để thông qua toàn bộ chương trình lập pháp của ông Trump, đáng chú ý là đạo luật yêu cầu trình diện giấy tờ tùy thân khi bỏ phiếu mang tên "SAVE America Act" vẫn chưa được thông qua do sự phản đối của đảng Dân chủ.

Cũng có một số vấn đề đảng Cộng hòa đã bất tuân ông Trump, đặc biệt là về thuế quan. Một số nghị sĩ Cộng hòa cũng đã bỏ phiếu nhằm khẳng định thẩm quyền của Quốc hội đối với cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran.

Nếu đảng Cộng hòa duy trì kiểm soát cả hai viện, đa số này có thể tiếp tục hỗ trợ chương trình lập pháp của ông Trump. Tuy nhiên, có một lưu ý quan trọng: các nhà lập pháp sẽ theo dõi sát sao tâm lý cử tri khi cuộc bầu cử năm 2028 đến gần. Vì ông Trump không thể tái tranh cử nhiệm kỳ thứ ba, một số nghị sĩ Cộng hòa có thể sẵn sàng công khai phản đối vị tổng thống sắp mãn nhiệm trong hai năm tới để nâng cao cơ hội tái đắc cử của mình.

Trong trường hợp đảng Cộng hòa giữ được Thượng viện nhưng mất Hạ viện, họ vẫn có thể giúp ông Trump phê chuẩn các đề cử cho các vị trí liên bang quan trọng. Hàng trăm vị trí liên bang cần được Thượng viện phê chuẩn bằng đa số đơn giản, bao gồm các vị trí trong ngành tư pháp, kể cả thẩm phán Tòa án Tối cao.

Kịch bản đảng Dân chủ nắm quyền kiểm soát

Đảng kiểm soát Quốc hội, với một vài ngoại lệ, có thể quyết định dự luật nào được đưa ra bỏ phiếu và vào thời điểm nào. Nhưng đối với đảng Dân chủ, kết quả quan trọng nhất khi giành được đa số ở một hoặc cả hai viện là khả năng ngăn chặn Tổng thống Trump thực thi chương trình nghị sự của ông trong hai năm tới.

Theo giới phân tích, Quốc hội do đảng Dân chủ lãnh đạo nhiều khả năng sẽ theo hướng phòng ngự, bác bỏ các đề xuất của ông Trump. Việc chuyển sang thế tấn công và thông qua chương trình lập pháp của riêng mình sẽ khó khăn hơn nhiều, ngay cả khi đảng này giành đa số ở cả hai viện, bởi các dự luật do đảng Dân chủ đề xuất vẫn sẽ đối mặt với quyền phủ quyết của tổng thống.

Tuy nhiên, việc nắm đa số sẽ giúp các nghị sĩ Dân chủ lồng ghép các ưu tiên chính sách vào các dự luật ngân sách cần thiết phải thông qua. Nguy cơ chính phủ đóng cửa có thể gây áp lực buộc đảng Cộng hòa phải thông qua các dự luật ngân sách, ngay cả khi họ không đồng ý với mọi điều khoản. Đảng Dân chủ cũng có thể đưa ra bỏ phiếu các vấn đề nhằm buộc các nghị sĩ Cộng hòa phải phản đối những chính sách phổ biến hoặc công khai lập trường về các vấn đề gây chia rẽ.

Lãnh đạo thiểu số tại Hạ viện Hakeem Jeffries đã công bố kế hoạch 100 ngày nếu đảng Dân chủ kiểm soát viện này. Ưu tiên hàng đầu là bỏ phiếu về các đề xuất cắt giảm tài trợ chăm sóc sức khỏe do ông Trump hậu thuẫn, khẳng định thẩm quyền của Quốc hội đối với cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran và thu hẹp chương trình thuế quan của ông Trump. Những vấn đề này đã gây chia rẽ trong nội bộ đảng Cộng hòa và sẽ đặt ra những tình huống khó xử cho các nhà lập pháp đang chuẩn bị cho cuộc bỏ phiếu năm 2028.

Đảng Dân chủ có luận tội ông Trump?

Trong các cuộc vận động cho đảng Cộng hòa trước thềm bầu cử tháng 11, Tổng thống Trump đã nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng việc đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội có thể dẫn tới một kịch bản: ông bị luận tội lần thứ ba. Ông Trump từng bị luận tội hai lần trong nhiệm kỳ đầu tiên. "Nếu chúng ta không thắng, họ sẽ luận tội tôi", ông nói tại một cuộc mít tinh ở Durant, Oklahoma, hồi đầu tháng 10.

Nếu đảng Dân chủ kiểm soát Hạ viện hoặc Thượng viện, họ sẽ tiếp quản lãnh đạo hàng chục ủy ban. Thông qua các ủy ban này, họ có thể mở điều tra với quyền trát đòi về nhiều chủ đề khác nhau. Một số nghị sĩ Dân chủ đã tuyên bố điều tra các cáo buộc tham nhũng liên quan tới gia đình ông Trump sẽ là ưu tiên hàng đầu.

Các hạ nghị sĩ cũng có thể đệ trình các điều khoản luận tội và cuối cùng bỏ phiếu luận tội các quan chức liên bang, bao gồm tổng thống, bằng đa số đơn giản. Tuy nhiên, Thượng viện sẽ cần bỏ phiếu kết tội với đa số hai phần ba trước khi quan chức đó bị cách chức. Đáng chú ý hơn, nếu đảng Dân chủ kiểm soát Thượng viện, họ sẽ có thể chặn việc phê chuẩn các đề cử của ông Trump cho các vị trí quan trọng trong hai năm cuối nhiệm kỳ.

Điều gì sẽ thay đổi với cuộc chiến Iran và kinh tế?

Làn sóng ủng hộ đảng Dân chủ nhiều khả năng phản ánh sự bất mãn với chính quyền Trump, nhưng sẽ không có thay đổi nhanh chóng và rõ rệt đối với nhiều vấn đề đã định hình mùa bầu cử.

Chẳng hạn, nếu đảng Dân chủ giành đa số ở cả hai viện, họ có thể sử dụng đòn bẩy để giải quyết các vấn đề về khả năng chi trả, tập trung vào nhà ở, chăm sóc sức khỏe và chi phí sinh hoạt. Tuy nhiên, họ khó có thể thay đổi ngay lập tức nhiều yếu tố khiến giá xăng dầu và thực phẩm tăng cao. Mọi thành quả nhiều khả năng sẽ phải đấu tranh gay go, đến chậm và mang tính từng bước.

Điều tương tự cũng đúng với cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran. Theo Hiến pháp Mỹ, chỉ Quốc hội mới có quyền tuyên chiến, điều mà Quốc hội chưa từng làm kể từ Thế chiến II. Các tổng thống từ lâu đã sử dụng nhiều lập luận pháp lý khác nhau để lách yêu cầu hiến định này. Gần đây nhất, chính quyền Trump lập luận rằng cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran không cần Quốc hội cho phép vì tổng thống có nghĩa vụ bảo vệ người dân Mỹ. Ông Trump cũng lập luận rằng cuộc chiến đã bắt đầu và dừng lại nhiều lần, mỗi lần gia hạn thêm 60 ngày để nhận được sự cho phép của Quốc hội.

Để khẳng định lại thẩm quyền tuyên chiến của Quốc hội, đảng Dân chủ có thể thông qua một "nghị quyết quyền hạn chiến tranh" có tính ràng buộc pháp lý nhằm kiềm chế ông Trump, nhưng họ sẽ cần sự ủng hộ của hai phần ba để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống. Ngay cả khi nghị quyết vượt được phủ quyết, giới chuyên gia cho rằng vẫn chưa rõ ngành tư pháp Mỹ sẽ phản ứng thế nào nếu ông Trump bất chấp ý chí của Quốc hội. Dù vậy, đảng Dân chủ vẫn có thể sử dụng quyền kiểm soát Quốc hội để tìm cách cắt nguồn tài trợ cho cuộc chiến.