Ba năm sau ngày 7/10: Bản đồ quyền lực Trung Đông đã thay đổi ra sao

Ba năm sau vụ tấn công ngày 7/10/2023 và cuộc chiến của Israel ở Gaza, toàn khu vực Trung Đông chìm trong xung đột, bất ổn kinh tế và sự đổ vỡ của cán cân quyền lực vốn được duy trì suốt nhiều thập kỷ.

Mạng lưới đồng minh mà Iran gây dựng và duy trì từ lâu – từng là trụ cột sức mạnh khu vực của Tehran – đã bị đánh mạnh và suy yếu nghiêm trọng. Lực lượng Houthi ở Yemen là một ngoại lệ đáng chú ý khi vẫn giữ được thế lực.

Israel giành được một số lợi thế. Nhiều thủ lĩnh của Hezbollah ở Lebanon và Hamas ở Palestine đã bị sát hại; Lãnh tụ tối cao Iran, Ayatollah Ali Khamenei, cũng bị ám sát vào tháng 2. Israel hiện chiếm phần lớn Gaza, nơi nước này đã khiến hơn 74.000 người Palestine thiệt mạng và biến phần lớn dải đất này thành đống đổ nát.

Tuy nhiên, các cuộc tấn công quân sự cũng khiến Israel phải trả giá: nước này bị cô lập khỏi các đồng minh truyền thống và trở nên không được ưa chuộng trên toàn cầu, kể cả tại Mỹ. Triển vọng đạt thêm các thỏa thuận bình thường hóa với các nước Arab dường như rất khó xảy ra, ít nhất trong ngắn hạn.

Thay vào đó, Israel tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công khắp khu vực, vượt qua những giới hạn trước đây – như vụ tấn công Doha của Qatar năm 2025 – khiến nhiều chính phủ trên thế giới coi Israel là nguồn gốc chính của bất ổn ở Trung Đông.

Mỹ không còn là người bảo đảm an ninh

“Trước ngày 7/10, toàn bộ chính sách Trung Đông của Mỹ dựa trên việc bình thường hóa sự hiện diện của Israel trong khu vực thông qua cái gọi là Hiệp định Abraham,” ông HA Hellyer thuộc Viện Dịch vụ Hoàng gia Anh (RUSI) nói, đề cập các thỏa thuận bình thường hóa với một số quốc gia Arab, trong đó có Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). “Phản ứng của Israel trước vụ tấn công ngày 7/10 đã chấm dứt điều đó.”

Thay vì một Trung Đông ổn định với Israel ở trung tâm, Mỹ đã bước vào cuộc chiến với Iran trong năm nay, và sau đó chứng kiến Tehran nhắm mục tiêu vào các đồng minh của Mỹ khắp vùng Vịnh, làm tan vỡ cảm giác an toàn dưới chiếc ô an ninh của Washington.

Máy bay không người lái và tên lửa đã đánh trúng trung tâm khí đốt Ras Laffan của Qatar, gây hỏa hoạn gần sân bay Dubai và tại khu dầu mỏ Fujairah của UAE. Hồi tháng 9, Houthi tiến dọc bờ Biển Đỏ của Yemen, chiếm cảng Mocha và các đảo lân cận. Những thắng lợi này giúp họ siết chặt kiểm soát eo biển Bab al-Mandeb, đe dọa tuyến đường huyết mạch cho thương mại và năng lượng toàn cầu – vốn càng trở nên quan trọng giữa lúc eo biển Hormuz bị gián đoạn.

“Niềm tin vào Mỹ như một bên bảo đảm an ninh duy nhất đã bị xói mòn,” Hellyer nói tiếp.

“Đó là lý do nhiều nước trong khu vực đang đối thoại với các chủ thể bên ngoài khác, bên cạnh việc tiếp tục – và trong một số trường hợp là làm sâu sắc thêm – quan hệ với Mỹ, cũng như các sáng kiến như Hiệp ước an ninh Mecca,” ông nói, đề cập thỏa thuận quốc phòng giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký hồi tháng 8, theo đó một cuộc tấn công vào một bên được coi là tấn công vào tất cả.

Các liên minh bị đảo lộn

Cùng với sự mất niềm tin vào Mỹ, cục diện đồng minh và đối thủ trong khu vực cũng thay đổi mạnh mẽ. Phần lớn mạng lưới của Iran – đáng chú ý nhất là Hezbollah, lực lượng mà uy tín từ lâu đóng vai trò răn đe Israel – dường như đã suy sụp dưới sức ép của Israel.

Điều đó tiếp thêm động lực cho các cuộc tiến công của quân đội Israel: nước này đưa quân vào Lebanon hồi tháng 10/2024 và một lần nữa vào tháng 3/2026, đồng thời chiếm lãnh thổ Syria trong khoảng trống quyền lực ngắn ngủi sau khi Tổng thống Bashar al-Assad bị lật đổ năm 2024.

“Trung Đông vốn luôn đa liên kết. Nhưng nay còn hơn thế,” bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, nói về việc các chủ thể bên ngoài – như Thổ Nhĩ Kỳ ở Syria và Trung Quốc trong các cuộc đàm phán chấm dứt chiến tranh với Iran – có thêm đòn bẩy.

“Trớ trêu thay, kể từ ngày 7/10, chính Israel mới nổi lên như cường quốc xét lại trật tự, còn Iran gần như trở thành cường quốc hiện trạng,” bà nói, phản ánh sự đảo ngược vị thế giữa hai bên, khi Tehran dường như tập trung hơn vào việc giành lại những gì đã mất trong ba năm qua hơn là tiến xa hơn.

Tuy nhiên, bà Vakil cảnh báo không nên đánh giá quá cao ảnh hưởng của Israel hay coi nước này như một siêu cường khu vực. “Israel có thể hiện là thế lực quân sự vượt trội ở Trung Đông, nhưng sức mạnh thực sự thường được đánh giá bằng khả năng tạo dựng ổn định – điều Israel chưa cho thấy có thể hoặc sẵn sàng làm,” bà nói.

Động mạch bị tắc nghẽn

Trong khi Israel và Mỹ hy vọng các cuộc tấn công hồi tháng 2 sẽ nhanh chóng lật đổ chính phủ Iran, chúng lại mở ra một mặt trận mới. Tehran hiện nắm đòn bẩy kinh tế đối với Israel, Mỹ và các đối tác thông qua eo biển Hormuz – nơi giáp Iran và thường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu khí thế giới – và qua Bab al-Mandeb, nơi đang bị đồng minh Houthi đe dọa.

Dù ý định của Tehran là gì, tác động kinh tế vẫn không đồng đều. Phương Tây, với dự trữ khẩn cấp, sản lượng dầu Mỹ kỷ lục và nguồn cung từ các nước như Na Uy, đến nay đã tránh được biến động như cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970, khi người lái xe Mỹ phải xếp hàng mua xăng – dù mức gián đoạn hiện nay lớn hơn. Hồi tháng 4, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) chỉ hạ nhẹ dự báo tăng trưởng toàn cầu năm 2026, từ 3,3% xuống 3,1%.

Ngược lại, các nước xuất khẩu vùng Vịnh chịu thiệt hại nặng hơn nhiều. Cùng kỳ đánh giá đó, IMF hạ dự báo tăng trưởng của Saudi Arabia từ 4,5% xuống 3,1%, và chuyển dự báo của Qatar từ tăng 6,1% thành giảm 8,6%.

“Điều đáng chú ý là theo nhiều cách, nhu cầu dầu vùng Vịnh của phương Tây giảm lại làm gia tăng mức độ mà Israel trở thành gánh nặng cho Mỹ,” nhà kinh tế chính trị Israel Shir Hever nói với Al Jazeera, đề cập liên minh ngoại giao giữa hai nước vốn được duy trì bởi vị trí chiến lược của Israel trong khu vực giàu dầu mỏ.

“Ở Israel có luồng suy nghĩ rằng các cuộc khủng hoảng hiện nay có thể đẩy các quốc gia vùng Vịnh xích lại gần Israel,” ông nói, đồng thời lưu ý sự trớ trêu rằng Israel lại là bên gây hấn chính trong các xung đột sau ngày 7/10. “Tuy nhiên, điều đó có vẻ khá khó xảy ra.”