Ba loại vaccine Ebola đang được nghiên cứu khẩn cấp giữa lúc dịch bùng phát

Đông Phi đang phải đối mặt với một đợt bùng phát dịch Ebola lây lan nhanh chóng, khiến chính phủ các nước phải gấp rút kiềm chế virus và hàng trăm người đã được xác nhận nhiễm bệnh.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) lần đầu tiên công bố dịch vào ngày 15/5 tại tỉnh Ituri, miền đông Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) - khu vực xảy ra xung đột. Dịch sau đó đã lây sang nước láng giềng Uganda, nơi có chung biên giới với miền đông DRC.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ban bố tình trạng khẩn cấp y tế công cộng hai ngày sau khi dịch được công bố. Vào thời điểm đó, hàng trăm người đã bị nhiễm. Tuần trước, WHO cảnh báo xung đột đang diễn ra tại DRC cản trở nỗ lực ngăn chặn sự lây lan của Ebola.

Mặc dù ba loại vaccine đang được nghiên cứu và sẽ được đẩy nhanh thử nghiệm, nhưng hiện chưa có vaccine nào được phê duyệt cho chủng virus này.

Dịch bắt đầu tại tỉnh Ituri, phía đông DRC, nơi xung đột giữa các nhóm vũ trang và quân đội Congo vẫn tiếp diễn, và nguồn lực y tế vốn đã rất hạn chế. Tính đến ngày 2/6, WHO ghi nhận ít nhất 321 ca nhiễm được xác nhận tại DRC, cùng với 116 ca nghi nhiễm. Đã có 48 ca tử vong được ghi nhận, trong khi 6 bệnh nhân đã hồi phục.

Tại Uganda, WHO xác nhận 9 ca nhiễm và ít nhất một ca tử vong vào thứ Ba. Cùng ngày, chính phủ Uganda thông báo phát hiện thêm 6 ca mới, nâng tổng số lên 15. Các ca nhiễm đã được xác nhận tại thủ đô Kampala, cách biên giới DRC hàng trăm km.

Các chuyên gia cảnh báo dịch bệnh lần này có thể sánh ngang với một số đợt Ebola nghiêm trọng nhất. Trận dịch tồi tệ nhất đã xảy ra ở Tây Phi năm 2014. Trong vòng hai năm, khoảng 29.000 người đã bị nhiễm virus Zaire, với hơn 11.000 người chết. Kết hợp với tình trạng thiếu vaccine và thiết bị bảo hộ cho nhân viên y tế, triển vọng của đợt dịch này bị đánh giá là ảm đạm.

“Việc ứng phó với bất kỳ đợt bùng phát Ebola nào cũng đầy thách thức, và ở đây còn là bối cảnh đã có nhu cầu nhân đạo rất lớn,” Trish Newport, phó quản lý chương trình Ebola tại DRC của Tổ chức Bác sĩ Không Biên giới (MSF), cho biết.

Newport lưu ý rằng việc cắt giảm ngân sách – như những đợt cắt giảm viện trợ nước ngoài quy mô lớn của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump hồi năm ngoái – đã khiến nhiều tổ chức y tế và cứu trợ rút khỏi Ituri, ảnh hưởng đến công tác ứng phó.

Chủng virus gây ra đợt bùng phát hiện tại là Bundibugyo, một loài Ebola hiếm, lần đầu tiên xuất hiện ở Uganda vào năm 2007 và sau đó lại ở DRC vào năm 2012. Đây không phải là chủng Zaire Ebola đã gây ra các trận dịch gần đây, như dịch Tây Phi 2014-2016 và dịch DRC 2018-2020.

Hiện có hai vaccine cho chủng Zaire Ebola – chủng gây chết người nhất với tỷ lệ tử vong 50-70%. Đó là vaccine Ervebo do Merck sản xuất và vaccine hai liều Zabdeno và Mvabea do Johnson & Johnson sản xuất. Tuy nhiên, do các đợt bùng phát Bundibugyo (tỷ lệ tử vong 30-50%) ít xảy ra hơn, nên chưa có đủ cơ hội cho nghiên cứu và thử nghiệm vaccine.

“Đây mới chỉ là lần thứ ba trong lịch sử có dịch bùng phát với virus Bundibugyo, vì vậy nó không thu hút sự chú ý của các công ty dược phẩm,” Newport của MSF nói. “Đối với họ, chúng không được coi là ưu tiên.”

Liên minh Đổi mới Chuẩn bị cho Dịch bệnh (CEPI), một tổ chức công-tư đang tài trợ cho nỗ lực này, cho biết hôm thứ Hai rằng ba loại vaccine đang được đánh giá để thử nghiệm khẩn cấp. CEPI không tiết lộ thời điểm các thử nghiệm sẽ được tiến hành. Tuy nhiên, nghiên cứu, đánh giá và thử nghiệm vaccine ban đầu có thể mất nhiều năm, trong khi sản xuất có thể mất vài tháng.

Ba loại vaccine được biết đến như sau:

Sáng kiến Vaccine AIDS Quốc tế (IAVI) sẽ nhận 3,2 triệu USD để phát triển vaccine sử dụng phương pháp đưa một loại virus động vật yếu tự nhiên vô hại để truyền tải các chỉ dẫn di truyền mà cơ thể có thể giải mã.

Moderna sẽ nhận 50 triệu USD cho các thử nghiệm sử dụng công nghệ mRNA linh hoạt, công nghệ đã giúp hãng nhanh chóng sản xuất vaccine trong đại dịch COVID-19.

Đại học Oxford sẽ nhận 8,6 triệu USD để phát triển vaccine dựa trên công nghệ tương tự đã dùng cho vaccine Oxford/AstraZeneca COVID-19. Phương pháp này cũng sử dụng một phiên bản biến đổi của virus cảm lạnh tinh tinh để đưa vaccine vào cơ thể.

Các loại vaccine này sẽ được sản xuất bởi Viện Huyết thanh Ấn Độ.

Tuy nhiên, có lo ngại rằng người dân ở các khu vực bị ảnh hưởng, đặc biệt là DRC, có thể không đón nhận vaccine ngay cả khi chúng có sẵn. Sự kỳ thị và thông tin sai lệch về virus Ebola và các dịch bệnh khác từ lâu đã thổi bùng sự ngờ vực đối với vaccine trong cộng đồng Congo, thậm chí người dân đôi khi còn tức giận với nhân viên y tế.

Tuần trước, các cuộc biểu tình bạo lực đã rung chuyển thị trấn Rwampara khi những thanh niên nổi giận muốn lấy xác người thân đã chết để chôn cất đã đột nhập vào bệnh viện và đốt các lều điều trị Ebola cùng các cơ sở hạ tầng y tế khác. Tuy nhiên, các chuyên gia cho biết, bất chấp căng thẳng, vaccine cho virus Bundibugyo, khi có sẵn, sẽ rất quan trọng vì chúng có thể giúp hạn chế đáng kể sự lây lan của dịch bệnh.