Arundhati Roy: 'Cuộc nổi dậy của loài gián' đã bóc trần hình ảnh được dàn dựng của Thủ tướng Modi

Nhà văn Ấn Độ từng đoạt giải Booker Arundhati Roy cho rằng các cuộc biểu tình đang diễn ra nhằm vào chính quyền Thủ tướng Narendra Modi — chủ yếu do đảng Janta Con Gián (CJP) châm biếm dẫn dắt — đã bóc trần "hình ảnh được dàn dựng kỹ lưỡng" của nhà lãnh đạo theo chủ nghĩa dân tộc Hindu, vốn được các kênh tin tức do doanh nghiệp sở hữu và sự kiểm soát mạng xã hội của đảng Bharatiya Janata (BJP) cầm quyền nâng đỡ.

Trả lời phỏng vấn Al Jazeera, nữ nhà văn 64 tuổi bàn về nhiều vấn đề, trong đó có các cuộc biểu tình phản đối chính phủ do Gen Z dẫn dắt và những cáo buộc gian lận bầu cử nhắm vào chính quyền Modi. Bà bày tỏ hy vọng bầu không khí chính trị tại nền dân chủ đông dân nhất thế giới sắp thay đổi.

"Tôi thực sự cảm nhận có điều gì đó đang sôi sục ngay dưới bề mặt. Điều gì đó sắp xảy ra", bà nói. "Vị hoàng đế đã bị vạch trần, và ông ta đã mất đi quyền lực."

Dưới đây là nội dung cuộc phỏng vấn Roy dành cho Al Jazeera TV, được biên tập lại vì lý do ngắn gọn.

Thưa bà Arundhati Roy, cảm ơn bà đã trò chuyện với Al Jazeera. Tiểu thuyết đầu tay của bà đã đoạt giải Booker danh giá. Kể từ đó, bà viết những tiểu thuyết được ca ngợi, những bài chính luận gay gắt và các tuyển tập tiểu luận. Bà tự mô tả mình thế nào: tiểu thuyết gia, nhà văn hay nhà hoạt động chính trị? Hay bà không thực sự nghĩ về những ranh giới đó?

Roy: Thực ra tôi tránh việc tự mô tả mình. Tôi để việc đó cho người khác, bởi lẽ tại sao chúng ta phải tự mô tả mình? Và tự phân loại mình? Đó là việc của người khác.

Một trong những điều kết nối các khía cạnh khác nhau của bà là ý tưởng về sự châm biếm. Bà không phải chủ yếu là người châm biếm, nhưng trong "The God of Small Things" và "The Ministry of Utmost Happiness", bà đã sử dụng châm biếm với hiệu quả tàn phá. Nhưng nó dường như luôn gắn với chính trị. Đó có phải là lựa chọn có chủ đích?

Roy: Tôi không nghĩ vậy. Theo một nghĩa nào đó, điều đó phụ thuộc vào cách bạn định nghĩa chính trị là gì. Với tôi, ngay cả một câu chuyện cổ tích cũng mang tính chính trị theo cách nào đó, nhưng không phải kiểu chính trị "đập búa vào đầu" hay trưng ra cương lĩnh. Từ những cuốn sách của tôi và cách tôi lớn lên, có lẽ câu trả lời cho câu hỏi của bạn là không có sự khác biệt giữa không gian cá nhân và công cộng.

Hãy nói về Ấn Độ và bầu không khí chính trị nước này. Bà đã viết về phong trào CJP. Đó là một phong trào cơ sở được thúc đẩy bởi những người trẻ, những người đã nhận lấy một lời sỉ nhục — bị gọi là gián — và biến nó thành của mình. Bà mở đầu bài tiểu luận bằng hình ảnh khi hy vọng dường như đã tắt, thì những chú gián trẻ xuất hiện dưới mưa, "con cháu của cuộc hôn phối bất thánh giữa một quan tòa và một trò đùa". Điều gì đã hút bà vào phong trào đặc biệt này?

Roy: Trớ trêu thay, đúng lúc chúng ta đang nói chuyện, một cuộc khủng hoảng lớn đang âm ỉ, và lũ gián đã trở lại, nói rằng chúng sẽ biểu tình khắp đất nước trong vài ngày tới vì vụ bê bối được một tờ báo phơi bày về việc các cuộc bầu cử của Ấn Độ hoàn toàn bị làm cho mất tính chính danh — điều chúng tôi đã biết và đã viết nhiều năm. Nhưng giờ đây đã có bằng chứng cụ thể. Điều hút tôi vào đó là phong trào của những người trẻ, tràn đầy niềm vui và sự hài hước khác thường — cách truyền tải thông điệp mới mẻ qua các reel trên Instagram. Nó đã bóc trần hình ảnh được dàn dựng rất kỹ lưỡng của Thủ tướng Narendra Modi.

Đây có phải là tính toán sai lầm của ông ấy? Không hiểu mạng xã hội, không hiểu cách người trẻ sử dụng công nghệ? Và liệu điều đó có ảnh hưởng đến Ấn Độ?

Roy: Không, tôi không nghĩ đó là hiểu lầm. Ông ấy và BJP là những người đầu tiên dấn thân vào mạng xã hội, nên họ đã ở đó trước tất cả mọi người. Nhưng tôi cho rằng có quá nhiều việc xảy ra, liên tiếp nhau. Và bằng cách nào đó phong trào này đã bùng lên. Đó là giọt nước làm tràn ly. Nó khởi đầu từ việc trong cuộc bầu cử 2024, Modi không giành được đa số tuyệt đối... Có những vụ bê bối quanh bầu cử. Có những vụ bê bối quanh việc lộ đề thi. Thất nghiệp trầm trọng. Tất cả hội tụ lại tạo nên sự bùng nổ vừa thiếu nghiêm túc vừa nghiêm túc này.

Ấn Độ công khai nói rằng chúng ta là một câu chuyện thành công kinh tế, một lãnh đạo khí hậu. Nhưng Ấn Độ hiện đại là gì với bà?

Roy: Ấn Độ hiện đại là một đất nước rất giàu với rất, rất nhiều người cực kỳ nghèo. Tôi không nghĩ có nhiều quốc gia trên thế giới nơi người dân sống trong cảnh nghèo đói sâu thẳm và điều kiện bị sỉ nhục đến vậy. Thật đáng xấu hổ khi người ta khoe khoang đây là một siêu cường kinh tế, bởi như tôi vẫn nói, nó siêu nghèo. Tất nhiên có những người cực kỳ giàu, những nhà tư bản công nghiệp kiểm soát mọi thứ, nhưng rất ít trong số đó thấm xuống người nghèo. Thật là một sự ô nhục khi gọi Ấn Độ là siêu cường hay một lực lượng kinh tế, khi người dân bị tước hết quyền lực.

Nhưng nhiều vấn đề trong số này thường được đổ lỗi cho chủ nghĩa thực dân Anh. Bà có chút đồng cảm nào với lập luận đó không?

Roy: Không còn nữa. Đã có thời điểm điều đó đúng. Nhưng giờ chúng ta đang chứng kiến một chính quyền làm mọi thứ tồi tệ hơn nhiều, kể cả ý tưởng về tự do. Hôm qua tôi nói chuyện với một số người trẻ và nói rằng những gì Gandhi, Ambedkar, Maulana Azad và Nehru cùng nhiều người khác đã nói và viết trong thời kỳ thuộc địa Anh, ngày nay không ai có thể nói những điều đó vì họ sẽ bị bỏ tù. Có rất nhiều người, nhiều sinh viên, nhiều nhà hoạt động, luật sư liên tục ra vào tù. Chúng ta bị đe dọa bằng luật chống khủng bố. Ngày Quốc khánh năm nay, từ lễ đài Pháo đài Đỏ, Modi nói những người nguy hiểm nhất là "dimaghi Naxal", nghĩa là những người Maoist trí thức, tất nhiên bao gồm tất cả chúng tôi. Và rằng chúng tôi phải bị cô lập. Nên tôi nghĩ đó là con ngựa đã kiệt sức để còn đánh đập.

Tôi mừng vì bà nhắc đến Maoist. Đầu năm nay, Ấn Độ tuyên bố cuộc nổi dậy Maoist kéo dài sáu thập kỷ đã chấm dứt trên thực tế. Nhưng tất cả những vấn đề mà Naxalite đấu tranh vẫn còn nguyên, phải không?

Roy: Vâng, đúng vậy. Naxalite là ai? Họ đấu tranh vì điều gì? Thực tế là họ liên tục tuyên bố chấm dứt, nhưng rồi nó lại trồi lên ở đâu đó, bằng cách nào đó, bởi bạn không thể đàn áp quá nhiều người và tàn phá cuộc sống của họ. Một số người sẽ tự đứng lên nắm lấy vấn đề. Chúng tôi đã quen với những tuyên bố như vậy.

Dưới thời đảng Quốc đại cầm quyền, khoảng năm 2012 hoặc 2013, Thủ tướng Manmohan Singh đã ký nhượng quê hương của người bản địa cho các công ty hạ tầng lớn. Nhiều biên bản ghi nhớ đã được ký. Rồi họ tuyên bố Chiến dịch Green Hunt. Họ đổ lực lượng an ninh vào rừng. Từng ngôi làng bị đốt cháy; phụ nữ bị cưỡng hiếp, dân làng không thể sống trong nhà vì sợ bị bao vây và thiêu rụi. Và truyền thông gọi những người nghèo này là "khủng bố". Bạn làm gì khi một nghìn nhân viên an ninh đến bao vây nhà bạn giữa rừng? Và họ đã bị đàn áp tàn bạo.

Những người từng sụp đổ và run rẩy dưới chế độ Modi bỗng nhiên tìm thấy một vài đốt xương sống, nếu không muốn nói là cả xương sống, và điều đó đang tạo ra những khoảng trống nhỏ.

Arundhati Roy, nhà văn

Bà luôn bác bỏ quan điểm rằng nhà văn nên phi chính trị. Lập trường của bà về Kashmir, khi gọi đó không phải phần không thể tách rời của Ấn Độ, là ví dụ. Tôi muốn nói về cái giá cá nhân khi thẳng thắn như vậy. Bà đối phó với điều đó thế nào?

Roy: Sau năm 2019, người ta không thể nói điều đó vì nó đã bị biến thành phần không thể tách rời của Ấn Độ. Và phần đó của Hiến pháp Ấn Độ đã bị đọc hẹp lại. Nhưng thú thật, tôi không phải người đặt ra luật lệ cho nhà văn và nói họ nên hay không nên mang tính chính trị, hay nên như thế nào. Tôi không có đơn thuốc cho việc đó. Tôi chỉ biết rằng nếu tôi không viết những gì mình thực sự thôi thúc phải viết, thì điều đó giống như tự bỏ tù mình trước khi họ bỏ tù tôi.

Như tôi đã nói trong hồi ký, nó giống như khiêu vũ trên một sàn nhảy đầy mìn. Người ta không biết khi nào bom nổ. Nhưng tôi làm điều tôi phải làm, và tôi không phải người duy nhất. Có rất nhiều người đứng lên dũng cảm và đã trả giá đắt. Để làm gì? Để làm hoặc nói những gì họ tin. Nên tôi không muốn tự biến mình thành kẻ tử vì đạo ở đây.

Nhưng có một phong trào trí thức ở Ấn Độ có tiếng nói mạnh mẽ đang được lắng nghe không, hay nó đang bị nhấn chìm bởi tiếng la hét của chính trị?

Roy: Thực ra phong trào đó luôn tồn tại. Nó cực kỳ mạnh mẽ, dù từ năm 2014 nó đã bị đánh đập bởi các kênh tin tức 24 giờ thuộc nhiều tập đoàn khác nhau, những kẻ cố gắng la át mọi người. Mỗi khi Modi thắng cử, ông ta lại xuất hiện và cố gắng biến chúng tôi thành ác quỷ.

Ấn Độ vẫn là nền dân chủ lớn nhất thế giới — điều đáng ca ngợi chứ? Hay bà nghĩ đó là một nền dân chủ giả tạo?

Roy: Đây chính xác là nơi lưỡi rìu đã giáng xuống. Chính quyền Modi đã cải tổ cách thức ủy ban bầu cử được chọn. Ông ta bổ nhiệm một ủy viên trưởng bầu cử. Các đảng đối lập và chánh án tối cao thường có tiếng nói trong việc chọn ủy viên trưởng bầu cử, nhưng giờ không còn nữa. Đã có một vụ bê bối tuyệt đối về cách các cuộc bầu cử được tiến hành. Từ bầu cử 2024 đến các cuộc bầu cử khu vực ở Maharashtra, Haryana, Tây Bengal, Bihar và Goa. Bạn thấy tình trạng hàng nghìn quan chức bầu cử, những người được cho là nắm dữ liệu cử tri, bị khóa ngoài, và mọi thứ được kiểm soát từ New Delhi. Và cử tri, đặc biệt là cử tri thiểu số hoặc những người được cho là không thân BJP, đơn giản là không được phép bỏ phiếu. Tôi đang nói đến con số hàng triệu... Chúng ta luôn nói bầu cử không phải bằng chứng của dân chủ. Bạn cần hiến pháp, cần các thể chế khác, cần kiểm soát và cân bằng. Tất cả những thứ đó đã bị rút ruột. Giờ đến bản thân bầu cử cũng bị nghi ngờ. Và bạn sẽ thấy trong vài tháng tới, sẽ có rắc rối lớn ở đất nước này khi chúng ta tiến gần cuộc bầu cử 2029.

Vậy bà đang đặt mình ở đâu lúc này? Có hy vọng cho dân chủ, dân chủ đích thực theo cách bà thấy ở Ấn Độ không?

Roy: Một trong những tuyển tập tiểu luận của tôi được đề tặng cho những người đã học được cách ly hy vọng khỏi lý trí. Tôi sẽ luôn hy vọng rằng điều gì đó sẽ thay đổi ở đây. Và tôi thực sự cảm thấy có điều gì đó đang sôi sục ngay dưới bề mặt. Điều gì đó sắp xảy ra. Nó sẽ diễn ra thế nào, tôi không thể nói vì chúng ta đang đối đầu với một nhóm người khá tàn nhẫn.

Điều bạn thấy ở Ấn Độ sau cuộc nổi dậy "con gián" này là mọi người đã được đặt vào vòng cảnh báo. Tất cả những người từng sụp đổ và run rẩy dưới chế độ Modi bỗng nhiên tìm thấy một vài đốt xương sống, nếu không muốn nói là cả xương sống, và điều đó đang tạo ra những khoảng trống nhỏ. Có rất nhiều cuộc biểu tình ở đủ loại nơi chốn. Như tôi đã nói, một trong những điều lớn nhất đã xảy ra là hoàng đế đã bị vạch trần, và ông ta đã mất quyền lực. Ông ta thậm chí không xuất hiện công khai. Bộ trưởng Nội vụ của ông ta đang né tránh. Cả hai đều không xuất hiện một lần nào trong toàn bộ kỳ họp Quốc hội mùa mưa lần trước khi phong trào con gián diễn ra. Nên có điều gì đó đang thay đổi. Và tôi nghĩ họ đang sợ hãi. Hãy xem điều gì sẽ xảy ra. Chắc chắn tôi lạc quan hơn ba tháng trước.

Trước cuộc phỏng vấn này, tôi nói chuyện với một người bạn nhà văn khác sống ở Israel. Ông ấy nói một trong những câu hỏi bà phải hỏi bà Roy là việc trí tuệ nhân tạo (AI) và vũ khí hóa mạng xã hội đang thúc đẩy các phong trào chống dân chủ và chủ nghĩa độc tài của chính phủ. Bà nghĩ gì về điều đó?

Roy: Tôi nghĩ đó là ngày tận thế. Và tôi nghĩ đó là sự tư nhân hóa nỗ lực của con người và nền văn minh. Cách nó vận hành trong quốc phòng, chính trị và đời sống cá nhân, cùng những món quà hào nhoáng nó ban tặng với bóng tối phía sau, là điều chúng ta cần suy nghĩ. Đó là điều tôi đang viết.

Có điều gì về Ấn Độ hiện đại, về thế giới, khiến bà hy vọng không?

Roy: Tất nhiên là có. Như tôi đã nói, Ấn Độ là một đất nước có văn hóa phản kháng sâu sắc, của tư duy trí thức, của những lối nghĩ khác thường, của những kiểu bất đồng khác thường. Vậy sao có thể không hy vọng? Đó là điều tuyệt vời để chứng kiến.