Anh điều chiến đấu cơ Typhoon bảo vệ Saudi Arabia: chương mới trong quan hệ quân sự hơn một thế kỷ

Anh sẽ triển khai tiêm kích Typhoon của Không quân Hoàng gia (RAF) để hỗ trợ Saudi Arabia phòng thủ trước các vụ tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của lực lượng Houthi ở Yemen, theo thông báo của Bộ Quốc phòng Anh hôm thứ Ba. Gói triển khai gồm tiêm kích, một máy bay vận tải A400M và các cố vấn quân sự.

Theo Bộ Quốc phòng Anh, các tiêm kích chỉ đảm nhận "vai trò phòng thủ" và sẽ không tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào nhóm vũ trang do Iran hậu thuẫn. London cũng cho biết sẽ kéo dài hoạt động tiếp nhiên liệu trên không mà nước này từng thỏa thuận cung cấp cho các chiến dịch không kích của Saudi Arabia, trong đó có các cuộc không kích nhằm làm suy giảm năng lực của các mục tiêu quân sự Houthi tại Yemen.

Quyết định được đưa ra trong bối cảnh giao tranh ác liệt giữa Houthi và chính phủ Yemen được cộng đồng quốc tế công nhận, vốn do Saudi Arabia hậu thuẫn. Những tuần gần đây, Houthi liên tục phóng tên lửa và máy bay không người lái vào lãnh thổ Saudi Arabia, nhắm vào các cơ sở dầu mỏ và sân bay chính của Riyadh, trong khi liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu tiến hành không kích vào các vị trí của Houthi.

Quan hệ Anh - Saudi khởi nguồn từ Thế chiến thứ nhất

Việc Anh điều tiêm kích hỗ trợ Saudi Arabia là chương mới nhất trong quan hệ đối tác kéo dài hơn một thế kỷ, bắt đầu từ một hiệp ước ký trong Thế chiến thứ nhất, nhiều năm trước khi Vương quốc Saudi Arabia ra đời.

Tháng 12/1915, ông Percy Cox, một quan chức cấp cao của Anh tại vùng Vịnh, đã ký Hiệp ước Darin với Quốc vương Abdulaziz Ibn Saud, khi đó là người cai trị Nejd ở miền trung Arab, theo hồ sơ của Văn phòng Ấn Độ lưu tại Cục Lưu trữ Quốc gia Anh. Theo hiệp ước, Ibn Saud liên minh với Anh chống Đế chế Ottoman, đổi lại London hỗ trợ tiền bạc và vũ khí. Tháng 5/1927, Anh ký một hiệp ước mới với ông tại Jeddah. Năm 1932, Quốc vương Abdulaziz thành lập Vương quốc Saudi Arabia.

Hợp đồng vũ khí đầu tiên và bài học Yemen

Quan hệ mua bán vũ khí giữa hai nước bắt đầu từ thập niên 1960. Tháng 5/1966, Saudi Arabia ký hợp đồng mua 40 tiêm kích Lightning và 25 máy bay huấn luyện phản lực từ Tập đoàn Máy bay Anh (British Aircraft Corporation), cùng một hệ thống radar, theo một bản ghi nhớ của Bộ Ngoại giao Mỹ thời điểm đó.

Ngay cả khi ấy, Yemen đã là một phần của câu chuyện. Năm 1962, Vương quốc Mutawakkilite của Yemen bị lật đổ qua một cuộc đảo chính quân sự và Cộng hòa Arab Yemen được thành lập. Ai Cập gửi quân hỗ trợ chính phủ cộng hòa, trong khi Saudi Arabia và Jordan trang bị, tài trợ cho các lực lượng bảo hoàng tìm cách phục hồi quyền lực của Imam. Đến năm 1966, cuộc nội chiến rơi vào thế bế tắc. Cùng lúc, Anh đối mặt với cuộc nổi dậy của các nhóm dân tộc chủ nghĩa do Liên Xô và Ai Cập hậu thuẫn tại Aden và miền nam Yemen, và cuối cùng rút quân năm 1967.

Cũng trong năm 1966, Bộ trưởng Quốc phòng Saudi Arabia khi đó là Thái tử Sultan đề nghị Anh cung cấp một phi đội tiêm kích RAF hoạt động dưới màu cờ Saudi nếu giao tranh tại Yemen nổ ra trở lại, theo hồ sơ giải mật của Bộ Ngoại giao Mỹ. Thay vào đó, Anh đề nghị cung cấp tiêm kích do phi công Anh lái và sẵn sàng điều một phi đội tiêm kích đánh chặn Lightning của RAF trong thời gian ngắn nếu cần. Cuối cùng, Saudi Arabia chấp nhận máy bay và phi công dân sự, còn phi đội RAF không phải triển khai.

Tập đoàn BAE Systems, tiền thân là Tập đoàn Máy bay Anh, cho biết quan hệ của hãng với Saudi Arabia bắt đầu từ năm 1966, và đến năm 1973 hai chính phủ ký bản ghi nhớ chỉ định công ty này là nhà thầu chính.

Thập niên 1980 và thương vụ Al-Yamamah

Năm 1985, hai chính phủ ký thỏa thuận đổi dầu lấy vũ khí mang tên Al-Yamamah, liên quan đến các dòng tiêm kích Tornado và Hawk. Hãng Reuters từng mô tả các hợp đồng Al-Yamamah là những hợp đồng xuất khẩu lớn nhất trong lịch sử nước Anh. Saudi Arabia dành tới 600.000 thùng dầu mỗi ngày để thanh toán cho tiêm kích Tornado và các thiết bị khác.

Cơ quan Chống gian lận nghiêm trọng của Anh điều tra các cáo buộc tham nhũng liên quan đến thương vụ này từ năm 2004, nhưng đã đình chỉ cuộc điều tra vào tháng 12/2006, theo một phán quyết của Thượng viện Anh. Khi đó, Tổng chưởng lý Lord Goldsmith viện dẫn sự cần thiết phải bảo vệ an ninh quốc gia.

Anh từng tác chiến từ lãnh thổ Saudi Arabia

Năm 1990, khi Iraq xâm lược Kuwait, Quốc vương Fahd của Saudi Arabia đã đề nghị chính phủ các nước thân thiện hỗ trợ. Ngày 11/8, 12 tiêm kích Tornado của RAF bay từ Akrotiri (Cyprus) đến Dhahran (Saudi Arabia), theo Bảo tàng RAF. Các đơn vị Tornado tiếp theo của RAF được bố trí tại Tabuk từ tháng 10/1990 và tại Dhahran từ tháng 1/1991.

Trong chiến tranh, Bộ trưởng Quốc phòng Anh khi đó là Tom King nói trước Quốc hội rằng Saudi Arabia đã cung cấp hỗ trợ nước chủ nhà cho Anh, đồng thời thông báo một máy bay Tornado đóng tại vương quốc này bị mất tích, chiếc thứ tư thiệt hại do đối phương. Sau đó, máy bay Anh cùng Mỹ và Pháp tuần tra vùng cấm bay ở miền nam Iraq từ các căn cứ tại Saudi Arabia cho đến năm 2003, theo Không quân Mỹ.

Dòng Typhoon và thương vụ bị đình trệ

Tháng 9/2007, Saudi Arabia đồng ý mua 72 tiêm kích Typhoon từ Anh, theo Bộ Quốc phòng Anh khi đó, nhằm thay thế Tornado và các dòng máy bay khác trong lực lượng không quân nước này. Thương vụ trị giá 4,43 tỷ bảng Anh (khoảng 8,9 tỷ USD theo tỷ giá khi đó). BAE Systems, hãng chế tạo dòng máy bay này, gọi đây là Dự án Salam.

Tháng 3/2018, nhân chuyến thăm London của Thái tử Mohammed bin Salman, Anh ký bản ghi nhớ dự kiến hoàn tất việc mua thêm 48 tiêm kích Typhoon, theo thông báo của BAE Systems gửi Sở Giao dịch Chứng khoán London. Tuy nhiên, thương vụ bị đình trệ. Đức, nước tham gia chế tạo Typhoon và có quyền phủ quyết việc xuất khẩu dòng máy bay này, đã dừng bán vũ khí cho Saudi Arabia sau vụ sát hại nhà báo Jamal Khashoggi năm 2018. Berlin gỡ bỏ phản đối vào tháng 1/2024, khi Ngoại trưởng Đức khi đó là Annalena Baerbock nói rằng Trung Đông đã trở thành một nơi hoàn toàn khác kể từ ngày 7/10/2023. Cùng năm, BAE cho biết hãng đang hỗ trợ chính phủ Anh trong các cuộc thảo luận với Saudi Arabia.

Yemen và các bước đi gần đây

Tháng 6/2019, năm năm sau khi Houthi chiếm thủ đô Sanaa của Yemen, Tòa án Phúc thẩm Anh phán quyết chính phủ đã hành động trái pháp luật khi cấp phép bán vũ khí cho Saudi Arabia có thể được sử dụng tại Yemen mà không đánh giá liệu các vụ việc trong quá khứ có vi phạm luật nhân đạo quốc tế hay không. Các giấy phép mới bị đình chỉ. Tháng 7/2020, Bộ trưởng Thương mại khi đó là Liz Truss thông báo trước Quốc hội rằng việc cấp phép sẽ được nối lại, với lập luận không có nguy cơ rõ ràng rằng vũ khí sẽ bị dùng trong một vi phạm nghiêm trọng luật pháp.

Anh cũng đã trực tiếp tấn công Houthi. Theo Bộ Quốc phòng Anh, các tiêm kích Typhoon của RAF tham gia các cuộc tấn công của Mỹ vào Yemen năm 2024, sau khi Houthi tấn công tàu thuyền trên Biển Đỏ có liên hệ với Israel. Tháng 9 năm nay, Anh điều một máy bay tiếp dầu Voyager hỗ trợ Saudi Arabia tiếp nhiên liệu trên không cho tiêm kích, và những chiếc máy bay được tiếp nhiên liệu là Typhoon do Anh chế tạo, do không quân Saudi Arabia vận hành.