Ấn Độ - Bangladesh bế tắc vì bà Hasina: Đâu là lối thoát?

Dhaka, Bangladesh — Mối quan hệ giữa Ấn Độ và Bangladesh đang đứng trước thử thách lớn sau khi cựu Thủ tướng Sheikh Hasina, người đang lưu vong tại Ấn Độ, có bài phát biểu qua video hôm 5/8, chỉ trích cuộc nổi dậy đã lật đổ bà.

Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh New Delhi và Dhaka đang lên kế hoạch cho chuyến thăm Ấn Độ đầu tiên của Thủ tướng Bangladesh Tarique Rahman, nhưng mọi việc đã đổ bể.

Vấn đề "cái loa phóng thanh"

Bộ Ngoại giao Bangladesh tuyên bố "phẫn nộ" khi bà Hasina được phép phát biểu công khai từ đất Ấn. Dhaka từng cảnh báo New Delhi không được cho phép các hoạt động chính trị có thể ảnh hưởng đến quan hệ song phương.

Chính phủ Bangladesh sau đó tuyên bố cần có "môi trường thuận lợi" trước khi Thủ tướng Rahman sang thăm Ấn Độ, đồng thời yêu cầu New Delhi xử lý các yêu cầu dẫn độ bà Hasina và các nghi phạm khác. Ấn Độ cho biết các yêu cầu này đang được "xem xét theo quy trình hiện hành".

Tuy nhiên, các cuộc phỏng vấn với quan chức và nhà phân tích Bangladesh cho thấy vấn đề cốt lõi không chỉ đơn thuần là dẫn độ.

Faisal Mahmud, cựu quan chức báo chí tại Đại sứ quán Bangladesh ở New Delhi, cho rằng cần tách bạch hai vấn đề: dẫn độ và hoạt động chính trị của bà Hasina tại Ấn Độ.

"Bế tắc giữa Bangladesh và Ấn Độ chủ yếu do New Delhi trao cho bà Hasina một cái loa phóng thanh đúng nghĩa khi bà đang lưu vong – điều mà Dhaka đã đặc biệt yêu cầu Ấn Độ không cho phép", Mahmud nói với Al Jazeera.

Theo ông, dẫn độ là "một vấn đề hoàn toàn khác, phức tạp hơn nhiều và kéo dài", và chính phủ của Thủ tướng Rahman hiểu rõ điều đó. Bế tắc hiện tại không xoay quanh việc dẫn độ bà Hasina mà xoay quanh việc Ấn Độ cho phép bà tiến hành các hoạt động chính trị từ lãnh thổ của mình.

Mối quan ngại này đã có từ trước khi chính phủ của đảng Dân tộc Bangladesh (BNP) lên nắm quyền. Hồi tháng 4/2025, trong cuộc gặp với Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi, ông Muhammad Yunus, khi đó là người đứng đầu chính quyền lâm thời Bangladesh, đã đề nghị New Delhi ngăn bà Hasina đưa ra những "tuyên bố gây cháy nổ" từ đất Ấn.

Ông Humaiun Kobir, Thứ trưởng Ngoại giao Bangladesh, nhấn mạnh Dhaka muốn "mối quan hệ tốt đẹp và hiệu quả với Ấn Độ dựa trên sự tin cậy và tôn trọng lẫn nhau", nhưng việc để bà Hasina gây bất ổn cho đất nước là điều không thể chấp nhận. Ông cho rằng quan hệ có thể bước sang "giai đoạn mới" nếu New Delhi nhận thức đúng về thực tế chính trị mới tại Bangladesh sau cuộc nổi dậy năm 2024.

Dù vậy, phát biểu của ông Kobir cũng cho thấy Dhaka không muốn vụ việc liên quan bà Hasina cản trở vĩnh viễn các tiếp xúc cấp cao. Cuộc gặp giữa Thủ tướng hai nước là điều tất yếu. "Cuộc gặp là bắt buộc", ông nói, "nhưng chỉ khi phù hợp với lợi ích quốc gia của chúng tôi. Có thể là tuần sau, hai tuần nữa hoặc hai tháng nữa".

Cuối tuần qua, Văn phòng Tổng thống Ấn Độ từng đăng thông báo cho thấy chuẩn bị đón tiếp Thủ tướng Rahman, nhưng đã rút lại chỉ vài giờ sau đó.

Ấn Độ có dẫn độ bà Hasina?

Việc phân biệt hai vấn đề là quan trọng bởi việc hạn chế hoạt động chính trị của bà Hasina và dẫn độ bà là hai thách thức rất khác nhau đối với New Delhi.

Bà Hasina bị Tòa án Công lý Quốc tế Bangladesh kết án tử hình khi vắng mặt vì tội ác chống lại loài người trong cuộc trấn áp đẫm máu cuộc nổi dậy năm 2024. Bà bác bỏ phán quyết với lý do mang động cơ chính trị.

Bangladesh chính thức yêu cầu dẫn độ bà Hasina lần đầu vào ngày 23/12/2024 theo hiệp định dẫn độ hai nước ký năm 2013. Sau khi bản án tử hình được tuyên tháng 11/2025, Dhaka nhắc lại yêu cầu. Ngày 11/8, Bộ Ngoại giao Ấn Độ cho biết yêu cầu đang được "xem xét theo các thủ tục hiện hành" và sẽ thông báo khi có tiến triển.

Ông Pinak Ranjan Chakravarty, cựu Cao ủy Ấn Độ tại Bangladesh, nhận định vụ việc phải được xử lý theo quy định của hiệp định và hệ thống pháp luật Ấn Độ. "Mọi thủ tục pháp lý phải được hoàn tất để có lệnh tòa về dẫn độ", ông nói, đồng thời lưu ý hiệp định cũng có các điều khoản cho phép từ chối dẫn độ.

Chính trường nội bộ chi phối ngoại giao

Một số nhà phân tích nhìn thấy mâu thuẫn trong chính sách của Dhaka. Ông David Bergman, một nhà quan sát kỳ cựu về chính trị Bangladesh, cho rằng Dhaka yêu cầu dẫn độ trong khi biết rõ New Delhi sẽ không bao giờ làm điều đó, để "diễn trò trước công chúng trong nước". Thực tế, chính phủ Bangladesh có thể không muốn bà Hasina về nước, vì việc quản lý một cựu thủ tướng bị kết án tử hình sẽ tạo ra vô số hệ lụy pháp lý và chính trị nhạy cảm.

Vấn đề Hasina chỉ là một phần trong bức tranh lớn hơn về việc Dhaka tái định hình quan hệ với New Delhi. Giáo sư Shahab Enam Khan, Đại học Jahangirnagar, cho rằng lập trường hiện nay của Dhaka không nên hiểu đơn giản là chống Ấn Độ. Bangladesh vẫn cần Ấn Độ về thương mại, quốc phòng, an ninh và giao lưu nhân dân. Ông nói chính sách của chính phủ phản ánh áp lực từ hai phía: khẳng định chủ quyền pháp lý và phản ứng trước tâm lý công chúng, vốn cho rằng New Delhi có quan hệ quá gần gũi với đảng Liên đoàn Awami của bà Hasina trong hai thập kỷ qua.

Giáo sư Khan nhận định Ấn Độ đã đầu tư nhiều vào Awami League với vai trò đối tác chính trị chính tại Bangladesh và chậm thích nghi với thực tế chính trị hậu 2024. New Delhi hiện "ngày càng chấp nhận thực tế" nhưng Dhaka cần thấy sự thay đổi đó được chuyển hóa thành kết quả cụ thể.

Không bên nào muốn rạn nứt

Bất chấp căng thẳng, hợp tác thực chất vẫn được duy trì. Một phái đoàn Liên đoàn Công nghiệp Ấn Độ đã tới Dhaka hồi đầu tháng này. Kim ngạch thương mại song phương vẫn trên 12 tỷ USD mỗi năm, trong đó Ấn Độ xuất khẩu 10,56 tỷ USD sang Bangladesh.

Cựu Cao ủy Chakravarty nhấn mạnh "địa lý là yếu tố bất biến trong địa chính trị, ràng buộc Ấn Độ và Bangladesh theo cách không thể bỏ qua". Tuy nhiên, ông chỉ trích việc Dhaka gắn điều kiện cho chuyến thăm của Thủ tướng Rahman, cho rằng lợi ích quốc gia và quan hệ song phương không nên bị "bắt làm con tin" bởi bất kỳ cá nhân nào.

Chuyên gia Sreeradha Datta của Đại học O P Jindal chỉ ra rằng nỗ lực đa dạng hóa quan hệ của Bangladesh chưa làm giảm tầm quan trọng chiến lược của Ấn Độ. Việc Dhaka tăng cường hợp tác với Mỹ, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan khiến New Delhi lo ngại, nhưng "không bên nào có thể đứng ngoài lâu được". Hai nước có chung đường biên giới dài 4.096 km và hơn 70 cơ chế hợp tác song phương.

Ngày 18/8, Bộ Ngoại giao Ấn Độ cho biết lời mời Thủ tướng Rahman vẫn còn hiệu lực, đồng thời tái khẳng định mong muốn xây dựng quan hệ "tích cực, mang tính xây dựng và hướng tới tương lai" với Bangladesh.

Câu hỏi lớn còn bỏ ngỏ: nhượng bộ nào, công khai hay ngầm, có thể tạo đủ dư địa chính trị để cả hai chính phủ hướng tới một cuộc gặp mà không bị coi là đã lùi bước?