99 cựu du kích Colombia rơi vào cảnh lấp lửng sau khi chính quyền mới lên nắm quyền

Giữa tháng 6 vừa qua, 99 tay súng du kích đã được trực thăng đưa tới một khu định cư nhỏ ở vùng nông thôn phía nam Colombia, nơi họ lần lượt giao nộp vũ khí cho các quan chức chính phủ: súng trường, súng ngắn, súng máy và súng phóng lựu. Họ cũng cởi bỏ áo giáp, ba lô và quân phục ngụy trang để chất thành đống đốt, đánh dấu khởi đầu cuộc sống mới sau cuộc xung đột vũ trang kéo dài sáu thập kỷ khiến gần nửa triệu người thiệt mạng.

Đây chính là điều mà kế hoạch "hòa bình toàn diện" của cựu Tổng thống Gustavo Petro hướng tới: đàm phán và giải giáp mọi nhóm tội phạm ở Colombia, ước tính có gần 30.000 thành viên. Tuy nhiên, nhóm 99 người này là nhóm duy nhất hạ vũ khí, và họ làm điều đó chỉ ba ngày trước vòng hai bầu cử tổng thống - cuộc bầu cử mà luật sư cực hữu, tỷ phú Abelardo de la Espriella đã thắng với cam kết chấm dứt "hòa bình toàn diện" và quay lại chiến lược tống giam hoặc tiêu diệt tội phạm.

Nhiều tuần sau khi tân tổng thống nhậm chức, trong bối cảnh chính phủ mới đã bắt đầu các cuộc không kích nhằm vào các nhóm tội phạm như đã hứa, 99 cựu du kích vẫn không biết điều gì sẽ xảy đến với mình. "Chúng tôi đang lấp lửng", Natalia Bríñez, 29 tuổi, một trong 13 phụ nữ của nhóm đang ở trong Khu vực chuyển tiếp tạm thời (ZUT) do chính phủ kiểm soát, nói. Tại đây, dưới sự giám sát và không được phép rời đi, họ dự kiến sẽ chuyển sang đời sống dân sự trong những tháng tới.

Các cựu du kích được ở trong những tòa nhà gạch màu be trang trí bằng những bức vẽ do chính họ vẽ, gồm cả hình chim bồ câu hòa bình, với nhà ăn chung phục vụ ba bữa mỗi ngày. Vũ khí bị cấm bên trong khu vực và binh sĩ canh gác ZUT từ vành đai cách đó chưa đầy một dặm.

De la Espriella nhiều lần tuyên bố chính phủ của ông sẽ không còn đàm phán các thỏa thuận hòa bình và vẫn chưa công bố ý định đối với những người tại ZUT. Về lý thuyết, mọi lệnh bắt giữ nhóm này đang bị đình chỉ và họ được nhà nước bảo vệ đến ngày 25/12, khi sắc lệnh thành lập ZUT của Petro hết hiệu lực. Nhưng De la Espriella có thể hủy bỏ sắc lệnh bất cứ lúc nào.

Armando Novoa, cựu quan chức chính phủ từng dẫn đầu đàm phán hòa bình với nhóm này, cảnh báo: "Kịch bản tồi tệ nhất là chính phủ mới đóng cửa ZUT, phát động chiến dịch quân sự và tìm cách bắt hoặc giết họ. Đó sẽ là tội ác chống lại loài người, vì những người này không có vũ khí".

Hiện tại, ZUT vẫn hoạt động và có một thư viện nhỏ do Bríñez phụ trách. Cô có hình xăm con phượng hoàng trên vai trái như biểu tượng tái sinh sau cuộc xung đột. Bríñez, có con gái 7 tuổi và con trai 10 tuổi, chỉ có thể gọi video cho các con và sẽ chỉ được gặp trực tiếp sau khi hoàn tất quá trình "chuyển tiếp" gồm đào tạo nghề và hỗ trợ tâm lý. Họ cũng được hứa hẹn nhận hỗ trợ tài chính khoảng 425 bảng Anh mỗi tháng, nhưng đến nay vẫn chưa được trả. Một số người đang lên kế hoạch khởi nghiệp nuôi gà.

99 người này là một phần nhỏ trong nhóm khoảng 1.000 chiến binh mang tên "Biệt kích Biên giới" - phần lớn vẫn còn vũ trang - và thuộc Điều phối viên Quốc gia Quân đội Bolivar (CNEB), một phe ly khai cũ của Lực lượng Vũ trang Cách mạng Colombia (Farc) với khoảng 2.500 thành viên kiểm soát khu vực biên giới với Ecuador. Chính quyền Petro cho biết đang đàm phán với các thành viên khác của CNEB, những người đã đăng thư ngỏ gửi De la Espriella bày tỏ sẵn sàng tiếp tục đối thoại. Không rõ tổng thống có phản hồi hay không.

"Nhà đàm phán hòa bình" chính của CNEB, Geovany Andrés Rojas (biệt danh "Nhện"), bị giam giữ từ tháng 2 theo yêu cầu dẫn độ vì tội buôn bán ma túy của Mỹ mà Petro từng trì hoãn. Tuần trước, De la Espriella đã ra lệnh dẫn độ.

Các nhóm này xuất hiện từ những năm 1960 như những phiến quân cánh tả chống lại sự lạm quyền của chính phủ, nhưng hệ tư tưởng từ lâu đã bị lợi ích kinh tế, trên hết là buôn bán ma túy (Colombia là nước sản xuất cocaine lớn nhất thế giới) và khai thác mỏ trái phép, lấn át. "Phần lớn người trong ZUT không tham gia nhóm vì cam kết tư tưởng mà vì lý do kinh tế", Novoa nói. "Chúng tôi còn ngạc nhiên khi họ gọi nhóm là 'công ty'."

Petro nhiều lần cố gắng đàm phán các thỏa thuận hòa bình với các nhóm lớn hơn. Các phe phái vũ trang lợi dụng lệnh ngừng bắn tạm thời để tiếp tục bành trướng - quá trình đã bắt đầu trước khi ông nhậm chức - và giao tranh lẫn nhau để giành quyền kiểm soát lãnh thổ và nền kinh tế bất hợp pháp, điều nhiều chuyên gia an ninh cho rằng góp phần làm gia tăng các vụ giết người, bắt cóc và thảm sát. Chính quyền Petro đã thất bại trong việc giảm bạo lực, vốn lên mức tồi tệ nhất trong một thập kỷ.

"Hòa bình toàn diện" là nỗ lực giải quyết những gì thỏa thuận hòa bình lịch sử năm 2016 giữa chính phủ và Farc không giải quyết được, khi các nhóm vũ trang khác và phe ly khai Farc vẫn hoạt động. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế rất hạn chế. Một số chuyên gia an ninh xem thỏa thuận với 99 người là vội vàng. "Đó là một quyết định hơi thiếu trách nhiệm", Paula Tobo, nhà nghiên cứu cấp cao tại Quỹ Tư tưởng vì Hòa bình, nhận định. Tobo cho rằng 99 người đang trong "tình trạng pháp lý lấp lửng" vì sự bảo vệ của họ dựa trên các sắc lệnh có thể bị hủy bỏ và không có khuôn khổ pháp lý cho quá trình chuyển tiếp sang đời sống dân sự. Mọi đề xuất của chính quyền Petro về việc quản lý đầu hàng đều thất bại tại Quốc hội và theo luật hiện hành, những người phạm tội như bắt cóc hoặc buôn bán ma túy không đủ điều kiện được ân xá.

Nhóm đã viết thư cho De la Espriella tái khẳng định "quyết định không thể đảo ngược để cam kết với hòa bình" và mời ông đến thăm ZUT. Tính đến thời điểm công bố, họ vẫn chưa nhận được phản hồi. Adrián, thành viên trẻ nhất 19 tuổi, nói họ muốn "có một mái nhà, một gia đình". Tuy nhiên, cậu biết mình sẽ làm gì nếu mọi việc không thuận lợi: "Thành thật mà nói, tôi sẽ cầm vũ khí trở lại, vì chúng tôi đang giữ cam kết của mình và chính phủ cũng nên làm vậy, phải không?"