30 năm tìm kiếm sự thật sau vụ mất tích của nhà hoạt động nhân quyền Sikh

Sáng 6/9/1995, nhà hoạt động nhân quyền Jaswant Singh Khalra đang rửa xe trước nhà ở thành phố Amritsar, bang Punjab, Ấn Độ. Vợ ông, bà Paramjit Kaur Khalra, làm thủ thư, đang chuẩn bị đi làm; con trai Janmeet và con gái Navkiran chuẩn bị đến trường. Không ai ngờ rằng chỉ vài giờ sau, cuộc đời họ sẽ thay đổi mãi mãi.

Vài phút sau khi vợ và các con rời nhà, Khalra bị cảnh sát bắt giữ, bí mật tra tấn trong nhiều ngày và sau đó bị sát hại. Thi thể của ông không bao giờ được tìm thấy.

Khalra bị giết vì cuộc điều tra của ông về hàng nghìn vụ mất tích và giết người ngoài tư pháp do lực lượng an ninh Ấn Độ thực hiện trong phong trào ly khai của cộng đồng Sikh ở Punjab những năm 1980 nhằm thành lập quốc gia riêng mang tên Khalistan.

Tháng 6/1984, chính phủ Ấn Độ điều quân vào Đền Vàng ở Amritsar, địa điểm linh thiêng nhất của đạo Sikh, nơi được cho là ẩn náu của hàng trăm phiến quân. Hàng trăm người, bao gồm cả lãnh đạo tôn giáo Sikh Jarnail Singh Bhindranwale, đã thiệt mạng trong Chiến dịch Blue Star.

Chiến dịch quân sự này dẫn đến vụ ám sát Thủ tướng Indira Gandhi hồi tháng 10 năm đó bởi hai vệ sĩ người Sikh của bà. Vụ ám sát đã gây ra làn sóng bạo loạn chống người Sikh trên khắp cả nước, khiến hàng nghìn người thiệt mạng.

Tại Punjab, chiến dịch trấn áp phong trào Khalistan bắt đầu với việc lực lượng an ninh được trao quyền đặc biệt để tra tấn, làm mất tích và thậm chí giết hại hàng nghìn phiến quân và nghi phạm.

Trong số những người bị cưỡng bức mất tích có một người bạn của Khalra và mẹ của người bạn này. Sự việc đó thôi thúc người quản lý ngân hàng 42 tuổi này điều tra hàng nghìn vụ việc tương tự.

Năm 1995, Khalra đệ đơn lên Tòa án Tối cao Ấn Độ, cáo buộc cảnh sát đã hỏa táng 25.000 thi thể như vậy với danh nghĩa “không xác định danh tính” và “không ai nhận”. Cảnh sát cho rằng tuyên bố của ông phóng đại.

Khi Khalra vận động các gia đình mất người thân và tiếp tục tìm kiếm câu trả lời từ cảnh sát, ông liên tục bị đe dọa và cuối cùng bị bắt cóc khỏi nhà và sát hại.

Vụ bắt cóc và giết hại Khalra trở thành một trong những vụ án nhân quyền quan trọng nhất của Ấn Độ. Chiến dịch đòi công lý của vợ ông đã buộc chính phủ phải ra lệnh điều tra. Năm sĩ quan cảnh sát hiện đang thụ án chung thân vì vụ giết người này.

Tuy nhiên, suốt ba thập kỷ qua, hàng nghìn người dân ở Punjab và nhiều nơi khác vẫn đang tìm kiếm công lý cho những người thân mất tích của họ.

Tháng trước, bộ phim truyện mang tên Satluj – đặt theo tên một con sông ở Punjab, nơi người ta tin rằng nhiều thi thể, bao gồm cả thi thể của Khalra, đã bị ném xuống – được phát hành, nhằm trả lời một số câu hỏi của họ bằng cách nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Chính phủ Ấn Độ đã chặn bộ phim trong vòng 48 giờ sau khi phát hành trên nền tảng trực tuyến với lý do “lo ngại an ninh”. Nhưng các nhóm người Sikh và các nhà hoạt động nhân quyền đã tổ chức các buổi chiếu cộng đồng tại Punjab và nhiều nơi khác, làm sống lại cuộc tranh luận kéo dài hàng thập kỷ về di sản của Khalra, trách nhiệm của nhà nước và quyền tự do ngôn luận.

Trong cuộc trò chuyện với Al Jazeera, Navkiran Kaur Khalra, con gái ông Jaswant Singh Khalra, đã chia sẻ về cuộc sống gia đình trước biến cố, những năm tháng tìm kiếm cha và hành trình đòi công lý kéo dài.

Navkiran kể lại: “Đó là một buổi sáng bình thường. Mẹ tôi đang chuẩn bị đi làm, anh trai tôi đi học. Khi mẹ bước ra ngoài khoảng 9 giờ sáng, bà thấy vài sĩ quan cảnh sát đứng trước nhà nhưng không nghĩ ngợi gì. Khi tôi đi học về, anh trai tôi chạy ra hoảng loạn và nói: ‘Cảnh sát đã bắt Bố’. Đó là khởi đầu của cơn ác mộng thay đổi cuộc đời chúng tôi mãi mãi”.

Gia đình cô lập tức đến đồn cảnh sát ở Tarn Taran nhưng các sĩ quan phủ nhận mọi chuyện. Sau đó, mẹ cô nhận được cuộc gọi từ phó tổng thanh tra cảnh sát, người nói rằng nếu rút đơn kiện, họ sẽ cho biết tung tích chồng bà, thậm chí có thể đưa ông trở về với câu chuyện ông đã sang Pakistan rồi trở về. “Trong nhiều năm, chúng tôi tìm kiếm khắp nơi vì thực sự tin rằng ông có thể vẫn còn sống”, Navkiran nói.

Phải đến năm 1998, khi Kuldip Singh, cựu cảnh sát đặc biệt của Punjab, trở thành nhân chứng chính và khai về vụ giam giữ, tra tấn và giết hại ông Khalra, gia đình mới chấp nhận sự thật. “Khi Kuldip Singh mô tả vụ giam giữ bất hợp pháp, tra tấn và giết hại cha tôi, chúng tôi cuối cùng phải chấp nhận sự thật. Ông tôi đã tập hợp gia đình và chúng tôi làm lễ cầu nguyện cuối cùng cho cha”.

Dù các sĩ quan cảnh sát bị kết án, Navkiran cho rằng công lý chưa bao giờ thực sự được thực hiện. “Phiên tòa kết thúc nhưng công lý không bao giờ xảy ra. Là người Sikh, chúng tôi lớn lên với niềm tin rằng không có luật pháp công bằng cho cộng đồng của mình”, cô nói.

Bộ phim Satluj do đạo diễn Honey Trehan thực hiện. Ban đầu, gia đình từ chối nhiều lời đề nghị làm phim nhưng sau khi Trehan dành nhiều năm nghiên cứu và mang đến một kịch bản phản ánh đúng sự thật và tinh thần công việc của ông Khalra, họ đã đồng ý tham gia.

Phản ứng của công chúng sau khi phim bị chặn khiến gia đình bất ngờ. “Các tổ chức nông dân và cộng đồng địa phương đã tổ chức các buổi chiếu công cộng khắp Punjab. Người dân dựng máy chiếu ở làng, trên xe buýt và không gian cộng đồng để mọi người có thể xem. Nhà nước đã tính sai. Họ đánh giá thấp số người vẫn muốn nghe câu chuyện của cha tôi. Ba mươi năm sau, người dân vẫn đang tìm kiếm sự thật, công lý và trách nhiệm giải trình”, Navkiran nói.