15 năm sau ngày Tripoli thất thủ, Libya vẫn chìm trong làn sóng chảy máu chất xám

London, Vương quốc Anh – Sarah Mizran, kiến trúc sư 32 tuổi, mới ở tuổi thiếu niên khi Tripoli thất thủ vào tháng 8/2011, khi các lực lượng đối lập tràn vào thủ đô Libya. Đó là dấu chấm hết cho nhà lãnh đạo Muammar Gaddafi sau 42 năm cầm quyền; ông bị bắt và bị giết gần Sirte không lâu sau đó.

Tám năm trước, Mizran rời thành phố sang Vương quốc Anh. “Libya mất nhiều hơn là chỉ kỹ năng khi các chuyên gia trẻ ra đi,” cô nói với Al Jazeera. “Đất nước mất đi cảm giác về khả năng khi cả một thế hệ lớn lên với suy nghĩ rằng họ phải rời bỏ để xây dựng tương lai, và điều đó dẫn đến mất hy vọng vào chính đất nước mình.”

Với những người như Mizran, cuộc chiến năm đó đã khơi mào một cuộc ra đi vẫn tiếp diễn suốt 15 năm qua. Vốn đã quan tâm đến kiến trúc bền vững và ý nghĩa của nó với Libya, cô theo học thạc sĩ kiến trúc ở miền nam nước Anh. “Rời đi là quyết định đầu tư vào sự phát triển của bản thân, chứ không phải quyết định bỏ lại điều gì,” cô nói. “Vì tình hình và xung đột diễn ra, việc trở về Libya và xây dựng sự nghiệp có ý nghĩa còn khó khăn hơn.”

Cô 24 tuổi khi đến Anh theo học bổng tại Đại học Kent. “Tôi phải học một nền văn hóa nghề nghiệp khác, cách làm việc khác, và theo nhiều cách phải tìm lại vị trí của mình. Nhưng trải nghiệm đó cho tôi góc nhìn và kỹ năng mà nếu không tôi đã không có được,” cô chia sẻ.

Cô không đơn độc. Nader Elgadi, 36 tuổi, từng điều hành công ty truyền thông riêng ở Tripoli khi cuộc nội chiến thứ hai bùng phát vào cuối năm 2014, giao tranh quanh sân bay thủ đô. Anh cũng sang Anh học thạc sĩ và dự định về nước, nhưng khi các mối đe dọa với nhà hoạt động gia tăng, anh ở lại. “Tôi từ chỗ tự kinh doanh và sống thoải mái ở Libya sang phải bắt đầu lại từ đầu ở Anh. Hai năm đầu rất khó khăn,” anh nhớ lại.

Elgadi thành lập tổ chức Libya in the UK vào năm 2018, một tổ chức từ thiện văn hóa “để tạo ra Libya mà chúng tôi mong muốn sau khi chấm dứt chế độ độc tài”. Nhóm tổ chức các sự kiện cho cộng đồng người Libya hải ngoại nhằm xây dựng “cảm giác về đất nước mà chúng tôi luôn khát khao”.

Quê nhà, ‘thứ chúng ta tạo ra nhiều lần’

Mười lăm năm sau, cả hai đều coi Anh là nhà, dù Libya vẫn níu kéo họ. “Quê nhà không phải thứ ta tìm thấy một lần rồi giữ mãi,” Mizran nói. “Đó là thứ ta tạo ra nhiều lần.” Elgadi tự gọi mình là “kẻ du mục” và không còn mong sớm trở về hẳn, dù công ty tư vấn của anh vẫn làm việc với khách hàng Libya.

Việc phân tán nhân tài có kìm hãm Libya hay không vẫn là điều gây tranh cãi. Tarek Megerisi, nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, cho biết “hàng chục nghìn người giỏi về kỹ thuật” vẫn đang làm việc trong các bộ ngành Libya, nhưng họ bị các quan chức cấp cao ít quan tâm đến việc quản trị cản trở công việc. Ông tin điều này bắt nguồn từ ngay sau cách mạng.

“Sau cách mạng, người Libya từ khắp nơi trên thế giới ồ ạt trở về. Nhiều chuyên gia trẻ có tay nghề, nhưng cũng có những người Libya lớn tuổi với bằng cấp và kinh nghiệm thường bị phóng đại quá mức, dùng vị thế để giành vị trí chính trị và hứa hẹn đưa đất nước đến dân chủ. Thay vào đó, họ hành xử như chính quyền Gaddafi,” Megerisi nói. Ông cho rằng tham nhũng hoành hành ở một số bộ ngành, đẩy thế hệ trưởng thành sau 2011 ra đi.

“Các chuyên gia trẻ có bằng cấp và kinh nghiệm ban đầu từ thời Gaddafi, vốn cởi mở hơn một chút, thực sự hào hứng rằng cách mạng có thể thúc đẩy sự nghiệp của họ. Tất cả rồi chìm vào vũng lầy… Thật buồn khi thấy mọi thế hệ trẻ có hoài bão đều chỉ muốn rời đất nước,” ông nói. Ông vay mượn ý thơ Kahlil Gibran để mô tả tình trạng quản trị Libya: “Thương cho đất nước có hai chính phủ mà không ai màng đến việc cai trị.” Megerisi cho rằng nguồn nhân tài “sẽ quay lại ngay nếu có cơ hội thực sự và đáng tin”.

Ngược lại, Toby Chitayat, cộng sự tại CRI Menas, công ty tư vấn rủi ro của Anh, hoài nghi hơn về mức độ thiệt hại của chảy máu chất xám. So với sự chia rẽ đông-tây, nguồn thu dầu mỏ bấp bênh và tham nhũng tràn lan, ông cho rằng tác động của nó lên quản trị hay niềm tin nhà đầu tư “tương đối nhỏ”, nhưng thừa nhận “còn quá sớm để nói điều gì dứt khoát về triển vọng tái kết nối nghiêm túc với đất nước”.

Với những người đã ra đi, tính toán mang tính cá nhân hơn. Mizran dành những năm gần đây khảo sát các khu vực ở Tripoli để nghiên cứu việc tái thiết thành phố không chỉ là dựng nhà mới. “Với tư cách kiến trúc sư, tôi muốn tham gia tái thiết cảnh quan kiến trúc Libya. Tôi chưa biết chính xác việc trở về sẽ ra sao, nhưng tôi biết đó vẫn là phần tương lai tôi đang hướng tới,” cô nói. “Sự ổn định của đất nước sẽ tạo nên làn sóng người hải ngoại muốn trở về mạnh mẽ hơn. Bạn không thể đơn giản kêu gọi người ta về vì đất nước cần họ. Bạn phải tạo ra một đất nước nơi họ có thể tin tưởng và xây dựng cuộc sống.”