100 ngày chiến tranh Mỹ - Iran: Bao nhiêu lần tưởng chừng chạm tay vào thỏa thuận?

Ngày 28/2, Mỹ và Israel phát động chiến dịch 'Thịnh nộ Sử thi' nhằm vào Iran, mở đầu cho một cuộc xung đột kéo dài. Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào Israel và các căn cứ quân sự Mỹ ở vùng Vịnh. Sau 100 ngày, xung đột vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc, dù đã có ít nhất 4 thời điểm mà các bên tưởng chừng đã rất gần một thỏa thuận ngừng bắn.

Giao tranh tạm lắng xuống sau lệnh ngừng bắn tạm thời do Pakistan làm trung gian vào ngày 8/4. Các cuộc đàm phán trực tiếp tại Islamabad đổ vỡ ngày 12/4, và kể từ đó hai bên liên tục trao đổi các đề xuất hòa bình qua Pakistan. Tuy nhiên, những cuộc bùng phát giao tranh sau đó đã làm dấy lên lo ngại về một cuộc chiến toàn diện.

Đàm phán trực tiếp tại Islamabad

Diễn biến: Ngày 11-12/4, các đại diện Mỹ và Iran gặp nhau tại thủ đô Islamabad của Pakistan trong cuộc đàm phán trực tiếp đầu tiên kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu, cùng với Đặc phái viên Steve Witkoff và con rể Tổng thống Jared Kushner. Phía Iran có Ngoại trưởng Abbas Araghchi, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, và ông Ali Bagheri Kani – nhà đàm phán hạt nhân hàng đầu.

Trước đàm phán, ông Ghalibaf tuyên bố Iran coi lệnh ngừng bắn của Israel tại Lebanon và việc giải phóng tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài là những điều kiện tiên quyết không thể thương lượng. Thủ tướng Pakistan Shahbaz Sharif gọi đây là 'thời khắc quyết định cho hòa bình lâu dài'.

Nguyên nhân thất bại: Đã có thông tin về khả năng kéo dài đàm phán thêm ngày thứ ba, song phái đoàn Mỹ quyết định kết thúc. Sau 21 giờ đàm phán, Phó Tổng thống Vance cho biết các cuộc thảo luận diễn ra thực chất nhưng không đạt được thỏa thuận. Ông nói Mỹ linh hoạt nhưng Tehran đã từ chối 'đề nghị cuối cùng và tốt nhất'.

Điểm mấu chốt nằm ở chương trình hạt nhân: Mỹ muốn Iran cam kết từ bỏ vũ khí hạt nhân dài hạn và giao nộp 440 kg urani làm giàu 60% – mức mà các chuyên gia cho là chỉ còn cách xa vũ khí hạt nhân (cần 90%). Iran khẳng định chương trình hạt nhân chỉ phục vụ mục đích dân sự, và bác bỏ yêu cầu giao nộp urani. Ông Naysan Rafati, chuyên gia phân tích Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận xét: 'Dù có đồng thuận 95% thì 5% khó khăn nhất vẫn là rào cản'.

Hậu quả: Chỉ 4 ngày sau khi đàm phán đổ vỡ, Mỹ tuyên bố phong tỏa hải quân tất cả các cảng của Iran, một động thái leo thang nghiêm trọng.

Lệnh ngừng bắn Lebanon

Diễn biến: Ngày 16/4, Tổng thống Trump công bố Israel và Lebanon đạt lệnh ngừng bắn 10 ngày, tạo điều kiện đàm phán hòa bình lâu dài. Đây là kết quả sau 6 tuần giao tranh ác liệt giữa Israel và Hezbollah – đồng minh thân cận của Iran. Tehran nhiều lần coi việc chấm dứt chiến sự tại Lebanon là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ kế hoạch hòa bình nào. Kể từ ngày 2/3, hơn 3.000 người thiệt mạng và hơn 1 triệu người phải rời bỏ nhà cửa tại Lebanon.

Nguyên nhân thất bại: Israel tiếp tục không kích Lebanon bất chấp 'ngừng bắn'. Tổ chức Cứu trợ Na Uy (NRC) ước tính gần 600 người thiệt mạng trong tháng sau khi lệnh ngừng bắn được công bố. Iran coi hòa bình tại Lebanon là 'ranh giới đỏ' không thể nhượng bộ.

Iran nới lỏng hạn chế ở Hormuz

Diễn biến: Ngày 17/4, Ngoại trưởng Araghchi tuyên bố trên X rằng 'phù hợp với lệnh ngừng bắn ở Lebanon, việc qua lại cho tất cả tàu thương mại qua eo biển Hormuz được tuyên bố hoàn toàn thông suốt' trong thời gian còn lại của lệnh ngừng bắn. Tổng thống Trump xác nhận eo biển đã 'mở cửa hoàn toàn cho kinh doanh'.

Eo biển Hormuz là điểm nghẽn lớn trong đàm phán. Từ đầu tháng 3, Iran đã hạn chế tàu thuyền qua eo biển – nơi trước chiến tranh chiếm 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu. Iran đề xuất thu phí quá cảnh, nhưng Mỹ bác bỏ.

Nguyên nhân thất bại: Bất chấp tuyên bố của Araghchi, Tổng thống Trump ra lệnh duy trì phong tỏa hải quân các cảng Iran cho đến khi đạt thỏa thuận. Iran đáp trả bằng cách bắn hoặc bắt giữ tàu mang cờ nước ngoài cố vượt eo biển.

Ông Rafati nhận xét: 'Khác với các vòng đàm phán trước tập trung vào hạt nhân, chiến tranh đã đưa Hormuz lên hàng đầu. Iran muốn duy trì ảnh hưởng lên eo biển, trong khi Mỹ muốn quay lại trạng thái trước chiến tranh, nơi tự do hàng hải không bị đe dọa.'

Trump nổi nóng với Netanyahu

Diễn biến: Ngày 1/6, theo báo Axios dẫn các nguồn tin giấu tên, Tổng thống Trump đã điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu về việc Israel leo thang tại miền nam Lebanon. Ngày hôm trước, Israel chiếm Lâu đài Beaufort chiến lược. Giới chức cho biết Trump mắng Netanyahu 'mất trí' và thiếu lòng biết ơn.

Cuộc gọi xảy ra sau khi Iran đe dọa từ bỏ đàm phán vì các cuộc tấn công liên tục của Israel vào Lebanon, làm dấy lên hy vọng Trump có thể đe dọa rút hỗ trợ quân sự để buộc Israel ngừng bắn.

Nguyên nhân thất bại: Mặc dù một nguồn tin Israel giấu tên cho biết Israel có kế hoạch ngừng tấn công Lebanon, nhưng các cuộc không kích vẫn tiếp diễn. Ngày 5/6, Israel đánh phá khu vực Naqoura dù đã có lệnh ngừng bắn có điều kiện do Mỹ làm trung gian. Quân đội Israel cũng ra lệnh sơ tán cưỡng bức tại ba ngôi làng ở miền nam Lebanon.