Zambia bầu cử trong bóng ma cựu Tổng thống Lungu

Người dân Zambia đi bỏ phiếu trong bối cảnh cuộc bầu cử tổng thống bị ám ảnh bởi hình ảnh của người tiền nhiệm quá cố. Tổng thống Hakainde Hichilema, 64 tuổi, đang tranh cử nhiệm kỳ thứ hai sau khi đánh bại đối thủ truyền kiếp Edgar Lungu với cách biệt lớn vào năm 2021.

Mối thù giữa hai chính trị gia, gia đình và những người ủng hộ họ đã chi phối nền chính trị Zambia, đến mức cuộc tranh cãi vẫn tiếp diễn ngay cả sau khi ông Lungu qua đời tại Nam Phi vào tháng 6/2025.

Chính phủ Zambia đã đệ đơn lên tòa án nhằm ngăn chặn việc gia đình ông Lungu tổ chức mai táng theo cách riêng, khi họ không muốn ông Hichilema chủ trì lễ tang cấp nhà nước. Vào tháng 6, Tòa án tối cao Nam Phi đã ra phán quyết có lợi cho gia đình ông Lungu, lật ngược phán quyết trước đó của tòa án cấp cao vốn đứng về phía chính phủ.

Trong cuộc bầu cử lần này, ông Hichilema phải đối mặt với liên minh đối lập Tonse Alliance do ông Brian Mundubile, 55 tuổi, người từng là chánh văn phòng chính phủ dưới thời ông Lungu, lãnh đạo. Người liên danh của ông Mundubile là Makebi Zulu từng là người phát ngôn của gia đình cố Tổng thống Lungu trong vụ tranh cãi về nơi an táng. Trong chiến dịch tranh cử, hai người đã hứa sẽ đưa thi hài ông Lungu trở về Zambia để tổ chức tang lễ trang trọng.

Cách đối xử với người đã khuất rất được coi trọng ở Zambia, theo Christopher Vandome, nghiên cứu viên cao cấp tại Chatham House. Ông nói: “Ngay cả những người ủng hộ ông Hichilema cũng muốn thấy sự tôn trọng dành cho người đã mất. Khi mọi thứ trở nên rối ren, nó chỉ khiến đương kim tổng thống trông thiếu tôn trọng.”

Bóng ma ông Lungu cũng bao trùm cáo buộc của Tonse Alliance rằng ông Hichilema đã dùng thủ đoạn độc tài trong chiến dịch tranh cử, bao gồm đột kích văn phòng của họ và giam giữ 36 thành viên trong nhóm của ông Mundubile.

Phía ông Hichilema bác bỏ hoàn toàn các cáo buộc, dẫn lại cách ông Lungu đối xử với ông Hichilema trong cuộc bầu cử trước. Người phát ngôn Đảng Thống nhất Phát triển Quốc gia cầm quyền nói: “Người Zambia biết thế nào là đàn áp. Năm 2021, lãnh đạo đối lập đã bị bắt 15 lần, đài Prime TV và báo The Post bị đóng cửa, và vào ngày bầu cử, internet đã bị tắt. Còn hôm nay, phe đối lập tự do vận động trên khắp 10 tỉnh, không có cơ quan truyền thông nào bị đóng cửa, làn sóng phát thanh rộng mở.”

Các giám sát viên của Tổ chức Minh bạch Quốc tế tại Zambia ghi nhận các vụ cảnh sát làm gián đoạn các cuộc mít tinh của phe đối lập. Bà Tamika Halwiindi, điều phối viên của tổ chức này, cho biết cảnh sát thường viện lý do an toàn để ngăn cản phe đối lập và các ứng viên độc lập, nghiêng về phía đảng cầm quyền.

Trong nhiệm kỳ của ông Hichilema, các nhà hoạt động cũng phản ánh việc các cuộc biểu tình ôn hòa bị giải tán. Ông Mputa Ngalande của Liên minh Chống bất bình đẳng kể lại rằng ông từng bị giam giữ hơn 12 giờ vào tháng 7/2024 khi tham gia phản đối công ty điện lực nhà nước trong thời kỳ mất điện kéo dài 22 giờ mỗi ngày.

Ông Vandome nhận định: “Khả năng ông Hichilema giành chiến thắng là rất cao. Nhưng chính trải nghiệm bản thân về sự phức tạp của các cuộc bầu cử ở Zambia đã khiến ông có sự bất an, đang chống lại chính ông, làm xấu đi hình ảnh mà lẽ ra không cần thiết.”

Kinh tế Zambia đã ổn định sau cuộc khủng hoảng nợ năm 2020 khi nước này vỡ nợ dưới thời ông Lungu. Lạm phát hàng năm hiện ở mức 6,5%, so với 24,6% vào tháng 7/2021. Chính phủ đã miễn phí giáo dục tiểu học và trung học từ năm 2022. Zambia cũng thu hút thêm đầu tư quốc tế nhờ trữ lượng đồng lớn, vật liệu quan trọng trong công nghệ xanh.

Đầu tháng này, ông Hichilema – còn được biết đến với tên viết tắt HH và biệt danh Bally (tiếng lóng chỉ người lớn tuổi) – tuyên bố tăng trợ cấp chỗ ở cho sinh viên đại học thêm 50% có hiệu lực ngay lập tức, nhận được sự hoan nghênh từ đám đông sinh viên.

Tuy nhiên, chi phí sinh hoạt vẫn có thể là điểm trừ với ông Hichilema trong cuộc bầu cử có gần 8,8 triệu cử tri đăng ký, cùng bầu chọn dân biểu và hội đồng địa phương. Thu nhập bình quân đầu người tăng từ 1.127 USD lên 1.318 USD trong giai đoạn 2021–2025, theo số liệu Ngân hàng Thế giới. Nhưng giá cả tăng gần gấp đôi trong cùng thời kỳ.

Ông Ngalande nói: “Điều người dân đang hỏi là: Nếu kinh tế tốt, tại sao chúng tôi không cảm nhận được tác động ở cơ sở? Bởi vì ngoài kia, rất khó để có ba bữa ăn mỗi ngày.”