Yemen: Hàng triệu trẻ em chịu cảnh suy dinh dưỡng, viện trợ không đủ và chưa chạm tới gốc rễ

“Con gái tôi đang chết. Hãy cứu nó,” cha của Tahani cầu xin, sau nhiều năm gõ cửa các quan chức và tổ chức viện trợ với hy vọng cứu được cô con gái tám tuổi của mình.

Theo Liên Hợp Quốc, hơn 2,2 triệu trẻ em dưới 5 tuổi ở Yemen bị suy dinh dưỡng cấp tính, trong đó hơn nửa triệu em ở mức nghiêm trọng.

Cuộc chiến kéo dài khoảng 12 năm đã khiến hơn 22 triệu người cần hỗ trợ nhân đạo và 18,3 triệu người đối mặt với tình trạng thiếu lương thực trầm trọng. Tuy nhiên, trong năm nay Yemen mới nhận được một phần năm trong số 2,2 tỷ USD cần thiết để giúp đỡ những người này.

Trường hợp của Tahani đã dẫn Al Jazeera Arabic điều tra câu chuyện của những đứa trẻ khác cũng chịu đựng nỗi đau tương tự, đồng thời đặt câu hỏi: hàng tỷ USD viện trợ gửi đến Yemen đang đi đâu, và vì sao nó không ngăn được trẻ em rơi vào cảnh đói và suy dinh dưỡng nghiêm trọng?

Al Jazeera đã trực quan hóa những nơi suy dinh dưỡng trầm trọng ở Yemen, cách phân bổ nguồn tài trợ viện trợ, và lý do các chuyên gia nói rằng viện trợ hiện chỉ điều trị triệu chứng thay vì giải quyết nguyên nhân gốc rễ.

Suy dinh dưỡng nghiêm trọng gia tăng ở trẻ em

Cuộc tìm kiếm câu trả lời đưa Al Jazeera đến các trại tị nạn, trung tâm dinh dưỡng và bệnh viện.

Gia đình của Jiyad Mohammed Jalal, chưa tròn hai tuổi, sống trong trại al-Khadeesh ở huyện Abs, tỉnh Hajjah. Chiến tranh đã buộc họ rời khỏi huyện Haradh. Jiyad bị suy dinh dưỡng nghiêm trọng. Cân nặng của em đã giảm xuống mức nguy hiểm và em cần điều trị liên tục, khiến bệnh viện trở thành một phần trong nếp sinh hoạt của gia đình.

Những đứa trẻ như Jiyad chỉ đến được các trung tâm dinh dưỡng sau khi tình trạng di dời và đói nghèo đã gây tổn hại. Em không phải trường hợp cá biệt. Theo các báo cáo thực địa mà Al Jazeera thu thập, hơn 200 ca suy dinh dưỡng đã được ghi nhận ở Abs trong ba năm qua. Tại tỉnh Dhale, Bệnh viện Al-Nasr tiếp nhận 269 trẻ suy dinh dưỡng cấp tính từ tháng 1 đến tháng 8 năm 2026.

Gần một phần tư số trẻ suy dinh dưỡng cấp tính ở Yemen, tương đương 516.157 em, mắc thể nghiêm trọng.

Bộ Y tế và Dân số Yemen cho biết từ tháng 1 đến tháng 7 năm 2026 ghi nhận sự gia tăng các ca suy dinh dưỡng “nghiêm trọng” ở trẻ dưới 5 tuổi so với cùng kỳ năm 2025.

Theo Bộ Y tế và dữ liệu do Al Jazeera Arabic phân tích, Taiz có 11.982 ca suy dinh dưỡng nghiêm trọng ở trẻ em, tiếp theo là Aden (7.339) và Dhale (6.710).

Những con số địa phương này tự chúng không đưa ra thước đo quốc gia về mức độ phổ biến của suy dinh dưỡng, nhưng chúng tiết lộ một điều quan trọng hơn trong công tác thực địa: các ca bệnh không chỉ xuất hiện ở một trung tâm, và áp lực lên dịch vụ dinh dưỡng đang trải rộng khắp các vùng khác nhau của đất nước.

Taiz có 24.529 ca suy dinh dưỡng mức trung bình, tiếp theo là Abyan (15.366) và Lahj (11.893).

Điều trị triệu chứng, nhưng trở về hoàn cảnh cũ

Tại các phòng khám, việc điều trị phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng. Trẻ suy dinh dưỡng nặng cần được đánh giá y tế toàn diện, và những em có biến chứng có thể phải nhập viện.

Các ca ổn định có thể được điều trị và theo dõi ngoại trú theo phác đồ y tế được phê duyệt.

Các ca trung bình được theo dõi tại phòng khám, nơi các em nhận thực phẩm điều trị hoặc bổ sung dinh dưỡng và được kiểm tra cân nặng, tăng trưởng định kỳ.

Tại trại al-Sumayya ở Marib, bác sĩ Muajiba al-Mansouri điều hành một phòng khám dinh dưỡng của chính phủ. Trong năm qua, bà nói với Al Jazeera, phòng khám đã điều trị 33 trẻ suy dinh dưỡng cấp tính nghiêm trọng, 85 trẻ suy dinh dưỡng cấp tính trung bình và 84 bà mẹ.

Theo bà, tình trạng thiếu lương thực hoặc chế độ ăn kém chất lượng, bệnh tật, điều kiện xã hội và các vấn đề cho ăn đều trở nên trầm trọng hơn do chiến tranh, đói nghèo và di dời. Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) hỗ trợ điều trị các ca trung bình, trong khi nguồn cung cho các ca nghiêm trọng đến từ UNICEF và văn phòng y tế tỉnh.

Vào thời điểm bà al-Mansouri nói chuyện với Al Jazeera, phòng khám của bà chưa ghi nhận ca tử vong nào do suy dinh dưỡng nhờ điều trị kịp thời. Tại phòng khám của bà, bốn trẻ suy dinh dưỡng nghiêm trọng đã lấy lại cảm giác thèm ăn và cân nặng sau khi các bà mẹ học cách cho ăn điều trị. Nhưng một đứa trẻ được cứu tại phòng khám thường trở về đúng hoàn cảnh đã gây ra vấn đề.

Các bà mẹ cũng đối mặt với những rủi ro tương tự. Ước tính có khoảng 1,3 triệu phụ nữ mang thai và cho con bú bị suy dinh dưỡng.

Một bà mẹ cho con ăn cũng cần được ăn và chăm sóc, nhưng cô ấy sống trong cùng điều kiện kinh tế và sức khỏe như gia đình mình.

Nhu cầu mở rộng, ứng phó thu hẹp

Theo các cơ quan Liên Hợp Quốc, khoảng 14,4 triệu người cần dịch vụ nước, vệ sinh và vệ sinh môi trường, và chỉ khoảng 59,3% cơ sở y tế hoạt động đầy đủ.

Nguồn tài trợ chưa bao giờ đáp ứng nhu cầu được công bố. Theo dữ liệu Kế hoạch Ứng phó Nhân đạo, năm 2022, 2,27 tỷ USD trong số 4,27 tỷ USD cần thiết đã được tài trợ. Năm 2024, con số này là khoảng 1,51 tỷ USD trong số 2,71 tỷ USD cần thiết. Kế hoạch năm 2026 tìm kiếm khoảng 2,16 tỷ USD nhưng mới chỉ được tài trợ 20,6%. Những con số này bao gồm tất cả các lĩnh vực, không chỉ suy dinh dưỡng.

Việc thiếu tài trợ đầy đủ diễn ra khi Tổ chức Bác sĩ Không Biên giới (MSF) ghi nhận sự gia tăng mạnh các ca bệnh tại các cơ sở mà tổ chức này hỗ trợ trong nửa đầu năm 2026.

UNICEF cho biết tình trạng thiếu hụt tài trợ đã buộc các chương trình phải ưu tiên điều trị cứu sống thay vì phòng ngừa, và hạn chế khả năng tiếp cận trẻ em ở những khu vực cần nhất.

Bộ Y tế cho biết các ca nghiêm trọng ở trẻ dưới 5 tuổi đã tăng trong giai đoạn tháng 1-7/2026 so với cùng kỳ năm 2025. Bộ này nói rằng nguồn tài trợ của WFP giảm đã khiến phạm vi tiếp cận của chương trình giảm khoảng một nửa, từ 122 huyện xuống 62 huyện, vì vậy việc giảm một số ca đã đăng ký không có nghĩa là tình hình đang được cải thiện. Bộ cho biết thêm rằng hỗ trợ của chính phủ thông qua ngân sách, thực phẩm điều trị và nhân viên y tế vẫn còn thiếu.

Hàng tỷ USD cho ứng phó, nhưng suy dinh dưỡng vẫn dai dẳng

Khi cuộc điều tra mở rộng, Al Jazeera đã liên hệ với các tổ chức về trường hợp của Tahani. Khi họ gọi lại cho cha cô, họ được biết cô đã qua đời. Theo ông, cô chết vì đói.

Trong khi Tahani chật vật, hàng triệu USD vẫn được phân bổ cho các dự án nhân đạo. Theo tài liệu mà cuộc điều tra thu thập được, một dự án của Hội đồng Người tị nạn Na Uy ở Hajjah có ngân sách khoảng 1,1 triệu USD và phân bổ khoảng 353.000 USD cho các hoạt động gắn với mục tiêu của dự án. Một người thụ hưởng nói rằng ông chỉ nhận được hỗ trợ tiền mặt một lần. Một dự án của WFP với Relief International, trị giá khoảng 4,86 triệu USD, bao gồm hơn 2 triệu USD cho lương và phụ cấp và khoảng 1,84 triệu USD cho lưu kho.

Mousa Alaya, chuyên gia về viện trợ nhân đạo và kinh tế chiến tranh, lập luận rằng câu hỏi không chỉ là bao nhiêu tiền đã vào Yemen mà là nó đã thay đổi được gì. Theo ông, viện trợ vận hành trong một mạng lưới lợi ích và các bên liên quan. Nó có thể cứu sống, nhưng không thể khôi phục lương, việc làm hay dịch vụ công, cũng không thể chấm dứt nền kinh tế chiến tranh.