Ý bỏ phiếu về luật bầu cử mới: Thưởng ghế cho liên minh thắng cử gây tranh cãi

Hạ viện Ý ngày 4/10 tiến hành bỏ phiếu kín về luật bầu cử mới do Thủ tướng Giorgia Meloni đề xuất, theo đó đảng hoặc liên minh giành được hơn 42% số ghế ở cả hai viện sẽ được cộng thêm ghế để đảm bảo thế đa số. Luật đã được Thượng viện thông qua và đang chờ phê chuẩn cuối cùng tại Hạ viện.

Thủ tướng Meloni mô tả cải cách này là con đường đưa hệ thống chính trị Ý — vốn thường xuyên bị dẫn dắt bởi các chính phủ liên minh mong manh — trở nên ổn định hơn. Tuy nhiên, các chỉ trích cho rằng động thái này thực chất nhằm gia tăng cơ hội cho chính bà trong cuộc bầu cử năm sau.

Hệ thống bầu cử hiện tại

Quốc hội Ý gồm 600 ghế đang được bầu theo hệ thống hỗn hợp mang tên “Rosatellum”, áp dụng từ năm 2017. Khoảng 36% nghị sĩ được bầu trực tiếp tại các khu vực bầu cử theo nguyên tắc ứng viên nhiều phiếu nhất thắng, số còn lại được phân bổ theo tỷ lệ đại diện. Cơ chế này khuyến khích việc lập liên minh nhưng có thể tạo ra kết quả phân tán, khiến việc hình thành đa số cầm quyền gặp khó khăn.

Luật mới thay đổi những gì

Luật mới sẽ thay thế hệ thống hỗn hợp bằng hệ thống hoàn toàn theo tỷ lệ đại diện, đồng thời thưởng thêm ghế cho đảng hoặc liên minh giành nhiều ghế nhất nếu đạt tối thiểu 42% ở cả hai viện. Mức thưởng có thể lên tới 70 ghế trong Hạ viện gồm 400 thành viên và tối đa 35 ghế trong Thượng viện gồm 200 thành viên được bầu.

Điều đó đồng nghĩa nếu một đảng hoặc liên minh đạt ngưỡng 42% ở cả hai viện, họ sẽ có quyền lực cầm quyền mạnh hơn. Nếu không có đảng hoặc liên minh nào đạt ngưỡng, tỷ lệ đại diện sẽ được phân bổ theo nguyên tắc tỷ lệ.

Luật mới cũng buộc các liên minh phải công bố ứng viên thủ tướng trước bầu cử. Rado Fonda, trưởng bộ phận nghiên cứu của hãng thăm dò Ý SWG, nói với Reuters rằng quy định này “có thể gây khó khăn cho trung tả, buộc họ phải sớm tổ chức cuộc đua giành vị trí lãnh đạo và phơi bày những chia rẽ có thể làm suy yếu khối này”.

Bà Meloni — người đang lãnh đạo chính phủ tại nhiệm lâu nhất của Ý kể từ Thế chiến II — khẳng định cải cách sẽ giúp ổn định đất nước thay vì phục vụ bất kỳ nhóm chính trị nào. “Ai thắng bầu cử sẽ có đủ số ghế để cầm quyền”, bà nói.

Tiến trình lập pháp

Dự luật đã được Thượng viện thông qua và giờ phải trải qua cuộc bỏ phiếu kín cuối cùng tại Hạ viện. Giovanni Orsina, nhà khoa học chính trị tại Đại học Luiss Guido Carli ở Rome, dự đoán luật “rất có khả năng” được thông qua. Nếu thất bại, bà Meloni tuyên bố sẽ từ chức.

Vì sao gây tranh cãi

Phe đối lập cho rằng luật này không dân chủ vì có thể trao cho liên minh thắng cử mức quyền lực không tương xứng trong quốc hội. Họ cũng cho rằng dự luật nhằm có lợi cho bà Meloni, trong bối cảnh đảng Anh em nước Ý (Fdl) của bà đang chuẩn bị cho một cuộc chiến bầu cử khó khăn vào năm sau.

Riccardo Magi, lãnh đạo đảng tự do More Europe, người đang tuyệt thực để phản đối cải cách, gọi đây là “luật phản dân chủ” có nguy cơ trao cho một khối thiểu số thế đa số lớn trong quốc hội. Thượng nghị sĩ Matteo Renzi, lãnh đạo đảng Italia Viva, cáo buộc liên minh cầm quyền thúc đẩy cải cách vì sợ mất quyền lực.

Một số chỉ trích khác lưu ý luật sẽ khó mang lại ổn định nếu không đảng hoặc liên minh nào đạt ngưỡng 42% ở cả hai viện — một mức khá cao. Vincenzo Emanuele, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Luiss Guido Carli ở Rome và thành viên Trung tâm Nghiên cứu Bầu cử Ý (CISE), nói với Al Jazeera: “Điều này có thể tạo ra một quốc hội treo, khiến các cuộc đàm phán hậu bầu cử trở nên cần thiết để lập chính phủ. Ngay cả những thay đổi tương đối nhỏ trong thành phần liên minh cũng có thể tạo ra khác biệt giữa một đa số nghị viện rõ ràng và tình trạng bế tắc chính trị”.

Bầu cử tới và tình hình thăm dò

Cuộc tổng tuyển cử tiếp theo của Ý phải được tổ chức trước ngày 22/12/2027, dù chính phủ có thể gọi bầu cử sớm nếu muốn.

Hiện tại, Fdl của bà Meloni dẫn đầu với 27% ủng hộ, theo tổng hợp thăm dò của Politico. Các đối tác liên minh là Lega và Forza Italia cộng lại được 12%, đưa tỷ lệ ủng hộ của cả liên minh lên 39%. Theo Reuters, tỷ lệ ủng hộ Fdl đã bị ảnh hưởng bởi sự nổi lên của một nhóm cực hữu mới là Futuro Nazionale (Tương lai Quốc gia), hiện được Viện thăm dò Ý SWG đo ở mức 7,8%.

Về phía đối lập, theo Politico, đảng Dân chủ (PD) được 21% ủng hộ, Phong trào Năm Sao (M5S) 12% và Liên minh Xanh và Cánh tả (AVS) 6%. Các đảng Italia Viva (IV) và More Europe mỗi đảng được 2%.

Ông Emanuele nhận định bối cảnh hiện tại cho thấy luật bầu cử đề xuất không nhất thiết có lợi cho bà Meloni và thậm chí có thể giúp phe đối lập. Ông cho biết các mô phỏng gần đây của CISE cho thấy một liên minh trung tả gồm PD và M5S có thể đạt 44% số phiếu, giành “đa số nghị viện thoải mái”, dù điều đó có thể thay đổi nếu bà Meloni liên minh với National Future.

“Cải cách này không tự thân có lợi cho chính phủ đương nhiệm: tác động của nó sẽ phụ thuộc quyết định vào cách các liên minh cạnh tranh được hình thành”, ông Emanuele nói.