Xung đột Yemen leo thang: Liệu đã quay lại 'chiến tranh toàn diện'?

Giao tranh tại Yemen tiếp tục leo thang khi lực lượng chính phủ được quốc tế công nhận mở chiến dịch quân sự nhằm vào nhóm Houthi do Iran hậu thuẫn — lực lượng còn được gọi là Ansar Allah, hiện kiểm soát một phần lãnh thổ nước này.

Phát biểu tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc hôm thứ Sáu, Đặc phái viên LHQ về Yemen, Hans Grundberg, nhận định quốc gia này trên thực tế đã rơi trở lại vào tình trạng "chiến tranh toàn diện".

Lực lượng chính phủ đặc biệt nhắm mục tiêu tái chiếm eo biển Bab al-Mandeb quan trọng ở cửa vào Biển Đỏ — điểm nghẽn thương mại then chốt đã trở thành tuyến thay thế quan trọng cho eo biển Hormuz, nơi các cuộc tấn công của Iran gần như đã chặn đứng hoạt động vận tải biển.

Theo Liên Hợp Quốc, ít nhất 46 dân thường đã thiệt mạng và hơn 130 người khác bị thương kể từ tháng 8, trong đó nhiều người là trẻ em. Cơ quan di cư LHQ (IOM) cho biết hơn 200.000 người đã phải di tản kể từ khi giao tranh leo thang vào tháng 9.

Các trận chiến ác liệt trên nhiều mặt trận khiến các tổ chức nhân quyền lo ngại Yemen về cơ bản đã quay lại nội chiến, sau giai đoạn tương đối yên ắng nhờ lệnh ngừng bắn năm 2022 — vốn tiếp nối cuộc nội chiến kéo dài bùng phát từ năm 2014.

Theo giới phân tích, giữa bối cảnh cuộc chiến Mỹ-Iran, giao tranh tồi tệ nhất trong nhiều năm qua tại Yemen đang đe dọa làm khu vực bất ổn thêm.

Tình hình thực địa mới nhất

Lực lượng Yemen do Saudi Arabia hậu thuẫn đang tiến công nhóm Houthi nhằm tái chiếm các khu vực quanh Bab al-Mandeb — tuyến thương mại trọng yếu cho hoạt động vận tải toàn cầu ra vào Biển Đỏ. Riyadh ngày càng phụ thuộc vào tuyến này để xuất khẩu dầu trong bối cảnh cuộc chiến Mỹ-Iran đã đóng eo biển Hormuz.

Hôm Chủ nhật, chính phủ Yemen tuyên bố khởi động chiến dịch "Bình minh Yemen", nhằm tái chiếm toàn bộ lãnh thổ còn lại do Houthi kiểm soát, bao gồm thủ đô Sanaa.

Hôm thứ Bảy, chính phủ cho biết đã thực hiện hơn 2.750 cuộc không kích chính xác trong 24 giờ trước đó, khiến hơn 1.400 tay súng Houthi bị "vô hiệu hóa".

Người phát ngôn lực lượng vũ trang, Đại tá Majid al-Nuzaili, trong tuyên bố được hãng tin Saba dẫn lại, cho biết các chiến dịch cũng nhắm vào các tài sản quân sự giá trị cao nằm sâu trong lãnh thổ Houthi kiểm soát. Ông nói thêm rằng lực lượng mặt đất đã "phá vỡ thành công" phòng tuyến Houthi, tái chiếm các vị trí quan trọng về mặt tác chiến, củng cố thành quả trên chiến trường và tiếp tục đẩy mạnh tiến công theo kế hoạch.

Eo biển Bab al-Mandeb trở thành một mặt trận mới trong cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran khi Houthi tuyên bố phong tỏa các tàu liên quan đến Saudi Arabia hồi tháng 7. Houthi nói đây là động thái trả đũa các lệnh phong tỏa của Saudi Arabia đối với Yemen, song giới phân tích coi đây là bước đi được tính toán nhằm tăng đòn bẩy cho Iran trong các cuộc đàm phán gián đoạn với Mỹ — đồng minh thân cận của Riyadh.

Giao tranh hiện diễn ra ác liệt quanh các thành phố chiến lược ở phía nam là Mocha và Dubhab, nằm trên bờ Biển Đỏ và có ý nghĩa sống còn với việc kiểm soát Bab al-Mandeb. Houthi, lực lượng kiểm soát Sanaa và một phần tây bắc Yemen từ năm 2014, đã chiếm khu vực này vào tháng 9, qua đó nắm quyền kiểm soát eo biển, dù hiện cả hai bên đều tuyên bố kiểm soát các tuyến hàng hải.

Houthi, với các hệ thống vũ khí tinh vi gồm tên lửa đạn đạo, cũng đã nhắm vào Saudi Arabia bằng các cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái. Hôm thứ Sáu, nhà chức trách hàng không Saudi Arabia cho biết ba công dân nước này, trong đó có một phi công, đã thiệt mạng và nhiều người khác bị thương trong các cuộc tấn công của Houthi nhắm vào sân bay quốc tế ở Riyadh — những ca tử vong đầu tiên thuộc dạng này tại vương quốc kể từ khi giao tranh tái bùng phát. Một số hãng hàng không đã tạm dừng các chuyến bay.

Lực lượng liên quân cũng oanh kích dữ dội Sanaa hôm thứ Sáu, với nhiều người bị thương được báo cáo, trong đó có một trẻ em. Cả hai bên cũng đang giao tranh để giành quyền kiểm soát Taiz.

Điều gì dẫn đến cuộc nội chiến ban đầu?

Nội chiến bắt đầu năm 2014 khi Houthi kiểm soát Sanaa và áp đặt chính quyền riêng tại thủ đô. Cuộc tiếp quản diễn ra trong bối cảnh bất mãn với chính phủ cầm quyền và sau cuộc cách mạng ba năm trước đó.

Một liên quân các lực lượng vũ trang và nhóm vũ trang địa phương do Saudi Arabia hậu thuẫn đã mở chiến dịch quân sự và khôi phục chính phủ được quốc tế công nhận tại Aden. Giao tranh khiến từ 150.000 đến 227.000 người thiệt mạng, hàng triệu người phải di tản. Houthi kiểm soát phần lớn miền bắc, trong khi chính phủ Yemen kiểm soát các khu vực phía nam.

Lệnh ngừng bắn do LHQ làm trung gian năm 2022 giúp giao tranh lắng dịu và cho phép viện trợ tiếp cận người dân thiếu thốn — những người đã đối mặt nạn đói từ năm 2016.

Năm 2023, Houthi — thành phần thuộc liên minh các nhóm vũ trang ủy nhiệm "Trục Kháng chiến" của Iran — bắt đầu gây gián đoạn hoạt động vận tải trên Biển Đỏ để phản ứng trước cuộc chiến của Israel ở Gaza. Tháng 3 năm nay, Houthi phóng tên lửa vào Israel giữa cuộc chiến nhằm vào Iran, chính thức tham gia cuộc chiến Mỹ-Israel-Iran bắt đầu từ tháng 2.

Căng thẳng leo thang khi nhóm này tuyên bố phong tỏa hải quân các cảng của Saudi Arabia và tàu thuyền qua eo biển Bab al-Mandeb hồi tháng 7, phá vỡ giai đoạn tương đối yên ắng tại Yemen từ năm 2022. Sau tuyên bố đó, Houthi mở cuộc tiến công chớp nhoáng trên bộ vào Mocha, đẩy lùi lực lượng liên quân Yemen khỏi thành phố cảng chiến lược này.

Tháng 9, lực lượng Houthi lại quét qua và chiếm lãnh thổ dọc bờ biển phía tây và eo biển Bab al-Mandeb, bao gồm đảo Mayyun có vị trí chiến lược trong eo biển. Ngày 4/10, Rashad al-Alimi, lãnh đạo Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống (PLC) của chính phủ Yemen, tuyên bố mở chiến dịch quân sự nhằm "khôi phục quyền lực nhà nước".

Đây có phải là sự quay lại chiến tranh?

Giới phân tích cho rằng quy mô giao tranh đồng nghĩa Yemen đã rơi trở lại vào nội chiến, khi cả hai bên đều bị soi xét về việc nhắm vào dân thường.

Khi Đặc phái viên LHQ về Yemen, Hans Grundberg, tuyên bố quốc gia này trên thực tế đã rơi trở lại vào "chiến tranh toàn diện", dân thường, trong đó có phụ nữ và trẻ em, là những người phải hứng chịu "gánh nặng của bạo lực leo thang".

Đặc phái viên nhấn mạnh sự cần thiết của việc Hội đồng Bảo an LHQ một lần nữa hỗ trợ trung gian hòa giải khẩn cấp, dù giới phân tích chỉ ra rằng những thắng lợi gần đây của lực lượng chính phủ Yemen có thể khiến họ quyết tâm đẩy mạnh chiến dịch hơn là đồng ý một giải pháp hòa bình. Tuy nhiên, ông Grundberg cảnh báo: "Trừ khi chiến tranh trở thành thực tế thường trực của Yemen, đây là thời điểm cần cân nhắc các chiến lược chính trị".

Tường thuật từ Sanaa, phóng viên Al Jazeera Yousef Mawry cho biết: "Tình hình bắt đầu giống cuộc chiến do liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu tiến hành năm 2015, khi Sanaa và nhiều tỉnh khác bị tấn công không ngừng nghỉ suốt ngày đêm".

Theo ông Mawry, nhiều địa điểm tại Sanaa đã bị nhắm mục tiêu, trong đó có sân bay quốc tế Sanaa. Một số cơ sở công nghiệp cũng bị đánh trúng, gồm một nhà máy chip ở phía bắc và một nhà máy sản xuất xốp ở phía nam. Ít nhất bốn cơ sở hạ tầng viễn thông tại thủ đô và trên khắp các khu vực Houthi kiểm soát bị tấn công. Núi Attan ở Sanaa cũng hứng chịu 10 đợt không kích.

Ông Mawry đưa tin, theo các quan chức liên quân Saudi Arabia, các cuộc không kích đã phá hủy 136 mục tiêu quân sự trong khu vực Houthi kiểm soát, gồm các vị trí quân sự, bệ phóng và radar của nhóm này. "Trong khi đó, Houthi cáo buộc Saudi Arabia nhắm vào hạ tầng công cộng và cơ sở viễn thông, cảnh báo chiến dịch này có nguy cơ đẩy đất nước trở lại cuộc khủng hoảng nhân đạo tương tự giai đoạn 2015-2022", ông Mawry cho biết.

Mỹ có hành động tại Yemen?

Mỹ, quốc gia trước đó từng tuyên bố không muốn can dự vào xung đột Yemen, hôm thứ Sáu vẫn kêu gọi Houthi ngừng các cuộc tấn công nhắm vào Saudi Arabia và chính phủ Yemen được quốc tế công nhận, đồng thời yêu cầu Iran chấm dứt hỗ trợ nhóm này.

Phát biểu tại phiên họp Hội đồng Bảo an LHQ về Yemen, Jeff Bartos, Đại sứ Mỹ tại LHQ phụ trách Quản lý và Cải cách, cho biết Washington "hết sức quan ngại" trước đà leo thang gần đây của Houthi, trong đó có các cuộc tấn công vào hạ tầng dân sự và sân bay.

"Mô thức này không thể nhầm lẫn. Houthi hành động như công cụ của Tehran để đe dọa tự do hàng hải, phá hoại ổn định khu vực và gieo rắc khủng bố lên dân thường vô tội", ông Bartos nói. "Chúng tôi yêu cầu Houthi chấm dứt các cuộc tấn công nhắm vào chính phủ hợp pháp của Yemen và Saudi Arabia, đồng thời yêu cầu Iran chấm dứt mọi hỗ trợ cho Houthi", ông nói thêm.