Xã hội dân sự Syria sau thời Assad: hợp tác hay kiểm soát?

Damascus, Syria – Với hầu hết thời gian của cuộc chiến, Bahjat Hajjar làm việc bên ngoài hệ thống nhà nước Syria. Là đồng sáng lập Đơn vị Hội đồng Hành chính địa phương, ông dành nhiều năm hoạt động giữa Thổ Nhĩ Kỳ và khu vực miền bắc Syria do phe đối lập kiểm soát, hỗ trợ các hội đồng vận hành tiệm bánh, phòng khám và trường học ở những nơi không có chính quyền.

Giờ đây, ông làm việc bên trong bộ máy nhà nước, với cương vị Thứ trưởng Bộ Xã hội và Lao động – bộ phụ trách cấp phép cho các hiệp hội tại Syria. “Mối quan hệ với xã hội dân sự là một trong những khớp nối quan trọng nhất trong quá trình tái định hình nhà nước,” ông nói với Al Jazeera.

Hơn một năm rưỡi sau khi Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ vào ngày 8/12/2024, mối quan hệ này vẫn chưa ổn định. Trong hệ thống cũ, Hajjar cho biết việc quản lý các tổ chức xã hội dân sự gần như do cơ quan tình báo chi phối: “Không có bộ trưởng nào đi qua bộ này mà không có sự can thiệp hoặc phê duyệt của an ninh.” Mỗi năm chỉ có khoảng 10 hiệp hội được cấp phép, có khi ít hơn.

Sau khi al-Assad sụp đổ – đỉnh điểm của cuộc chiến kéo dài 13 năm – các tổ chức từng hoạt động tại những khu vực do phe đối lập kiểm soát cũng như tại các nước láng giềng được yêu cầu đăng ký tại Damascus, và số lượng của họ đã tăng mạnh. Việc thành lập một hiệp hội hiện đôi khi còn dễ hơn thành lập công ty, theo Hajjar: thủ tục đơn giản, chi phí gần như bằng không và điều kiện còn lại duy nhất là người sáng lập không có tiền án.

“Nhưng chúng ta không nên rơi vào ý nghĩ rằng mở cửa đăng ký tự động có nghĩa là chúng ta có một xã hội dân sự mạnh,” ông nói. “Ở các quốc gia đang trải qua quá trình chuyển đổi, xã hội dân sự có xu hướng mở rộng và nhân lên. Câu hỏi quan trọng hơn là vai trò thực sự của nó sẽ là gì.”

Một thập kỷ đối phó tự phát

Khu vực xã hội dân sự Syria đã dành 14 năm để trả lời câu hỏi đó.

“Sự phát triển của nó gắn liền với diễn biến các sự kiện tại Syria,” Mutasem Syoufi, giám đốc điều hành tổ chức The Day After, chuyên hoạt động về chuyển đổi dân chủ, nói. Ông mô tả một bức tranh được xếp thành nhiều lớp: các tổ chức từ thiện cũ vẫn hoạt động, các tổ chức mới gắn với các lực lượng chính trị tại vùng do chính phủ kiểm soát, các hiệp hội cứu trợ ra đời từ phong trào nổi dậy, các tổ chức nhân quyền và phát triển, cùng các ủy ban điều phối được thành lập năm 2011 khi phong trào biểu tình bắt đầu.

Theo Syoufi, điều các tổ chức đạt được là khả năng làm việc trong áp lực, mức độ thể chế hóa nhất định nhờ nguồn tài trợ quốc tế, và sự tham gia của số lượng lớn người Syria vào lĩnh vực này. Điều họ không thể xây dựng là một không gian dân sự trưởng thành.

“Bạn không thể nói về một xã hội dân sự phát triển trong điều kiện chiến tranh, với một nhà nước không ổn định,” Syoufi nói.

Những thách thức

Năng lực ứng phó khủng hoảng của xã hội dân sự được xây dựng để lấp đầy khoảng trống đang dần khép lại. Tuy nhiên, không một tổ chức nào được phỏng vấn cho biết họ bị chính quyền mới ép rời đi.

Việc đăng ký được mở và Bộ Xã hội và Lao động đã xây dựng chiến lược 2026–2028 với sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự. Sự bất an nằm ở định hướng hơn là ở các sự việc cụ thể: những giới hạn nghe có vẻ hợp lý khi một vị bộ trưởng nêu ra có thể tỏ ra phức tạp hơn trên thực tế, nhà hoạt động Alia Shams cho biết.

Sự trở lại của nhà nước tạo ra một tình thế tiến thoái lưỡng nan cơ bản cho các tổ chức từng thay thế nhà nước. Nhiều chức năng họ đảm nhận – phòng khám, trường học, nước sạch và chỗ ở – là những thứ mà các bộ ngành đang dần thu hồi, và khu vực này phải tranh luận cho một vai trò mà trước đây họ có thể mặc nhiên coi là của mình trong bối cảnh nhà nước vắng bóng.

“Vẫn còn nhu cầu rất lớn cho những vai trò này, vì các thể chế nhà nước vẫn còn yếu,” Bashar Moubarak, một nhà hoạt động xã hội dân sự và tư vấn về quản trị địa phương, nói. Dù chính phủ đã có tiến bộ trong việc khôi phục các bệnh viện công và các cơ sở khác, ông lập luận rằng nhà nước không thể gạt bỏ các tổ chức đã dành cả thập kỷ hoạt động trong các lĩnh vực này.

Một cuộc khủng hoảng về tính hợp pháp tại địa phương đặt ra một thách thức riêng. Không phải tổ chức nào cũng có thể chứng minh một cách thuyết phục vai trò tiếp tục của mình, vì không phải tất cả đều có vị thế trong cộng đồng của họ. Tính hợp pháp đến từ việc đại diện cho một cộng đồng, được tin tưởng để giải quyết một khoảng trống thực sự, và đáp ứng các nhu cầu do người dân địa phương xác định thay vì các ưu tiên do nhà tài trợ đặt ra, Moubarak nói.

Các tổ chức bị định hình bởi chương trình nghị sự của nhà tài trợ thay vì của địa phương có thể trở thành “những người xa lạ trong mắt chính cộng đồng của họ”.

Sự bất ổn về mặt pháp lý càng làm phức tạp thêm tương lai của lĩnh vực này. Các hiệp hội vẫn bị chi phối bởi một đạo luật từ năm 1958, yêu cầu các hiệp hội phải được phê duyệt trước khi nhận tài trợ nước ngoài. Khi một thông tư của bộ vào tháng 10 yêu cầu họ tuân thủ quy định này, 31 tổ chức đã ký một văn bản chung gọi đây là sự trở lại của một khuôn khổ đàn áp và thúc giục soạn thảo một đạo luật mới có sự tham gia của họ. Vấn đề này vẫn đang được thảo luận.

Hồi tháng 5, Bộ Nội vụ ban hành khuôn khổ đầu tiên của Syria công nhận quyền tụ tập hòa bình, nhưng yêu cầu phải xin phép chính quyền địa phương. Các nhóm nhân quyền đã chỉ trích những quy định này là quá hạn chế.

Xã hội dân sự cũng chia rẽ về cách tương tác với chính quyền mới. Shams, người làm việc với nhiều tổ chức xã hội dân sự từ năm 2011, chia các tổ chức thành ba nhóm: nhóm đã đăng ký và hoạt động theo quy định mới; nhóm từ chối đăng ký vì không tin tưởng chính quyền mới; và nhóm mà theo cách nói của cô là “hòa nhịp trống” với chính phủ, nghĩa là hoàn toàn ủng hộ các quyết định của chính phủ.

Không gian cho các quan điểm khác nhau đã thu hẹp dần kể từ thời kỳ gần như tự do hoàn toàn trong những tuần đầu sau thời kỳ hậu Assad, Shams lập luận. “Ranh giới của công việc dân sự đang được vẽ ra ngay lúc này,” Shams nói, khiến việc bảo vệ không gian đó trở nên cấp thiết hôm nay hơn là một năm sau.

Các tổ chức cũng phải đối mặt với những khoảng trống đáng kể về năng lực và điều phối – nhưng không phải lúc nào cũng theo chiều dễ thấy. Các nhà hoạt động từng hoạt động ngầm tại khu vực do chính phủ kiểm soát có ít cơ hội xây dựng kỹ năng tổ chức hơn so với các đồng nghiệp ở tây bắc và đông bắc, nơi họ hoạt động công khai và với quy mô lớn hơn. Nhưng họ có một lợi thế khác: nhiều năm điều hướng bộ máy quan liêu cũ khiến họ giỏi hơn trong việc đưa các vấn đề qua các bộ. Các tổ chức miền bắc, theo Shams, có xu hướng coi giấy tờ là một vật cản và do đó mất thời gian tại Damascus.

Không có chương trình nghị sự chung

Sự phân cực bên trong xã hội dân sự phản ánh sự phân cực của xã hội rộng lớn hơn, Syoufi nói. Các tổ chức bị chính trị hóa trong suốt cuộc xung đột, một số ghi nhận nạn nhân của phe này nhưng không phải phe kia. Nhiều năm chia cắt cũng khiến người Syria xa lạ với trải nghiệm của nhau, trong khi các ưu tiên khác biệt giữa từng vùng.

Kể từ tháng 12/2024, ông lập luận, một đường đứt gãy mới đã mở ra giữa các tổ chức liên kết với chính quyền mới và các tổ chức đối lập.

“Điều này được dự đoán trước,” Syoufi nói. “Nhưng toàn bộ xã hội dân sự vẫn còn rất xa một chương trình nghị sự chung và việc xây dựng nó sẽ cần thời gian.”

Về phần mình, Moubarak coi khu vực này là một trong số ít kênh có thể vượt qua các trung thành giáo phái, tôn giáo và bộ lạc – một vai trò đã được thử thách qua 14 năm chiến tranh. “Nhưng nếu nó bị bỏ mặc và cô lập khỏi sự hỗ trợ, vai trò tích cực đó sẽ thu hẹp,” ông cảnh báo, nói rằng xã hội dân sự có thể trở thành một phần của vấn đề thay vì một phần của giải pháp.

Xu hướng hướng tới công tác cứu trợ là điều kế thừa. Đạo luật quản lý các hiệp hội trước năm 2011 định hình xã hội dân sự như một công việc từ thiện và nhân đạo, Hajjar nói, chứ không phải là một không gian cho sự tham gia công chúng hay gây ảnh hưởng đến chính sách – và đạo luật đó vẫn còn nguyên hiệu lực. Một thập kỷ tài trợ khẩn cấp đã củng cố mô hình này, tạo ra các tổ chức có đủ nhân sự để cung cấp dịch vụ nhưng lại thiếu nguồn lực cho bất cứ việc gì khác. Cung cấp dịch vụ cũng là vai trò ít gây tranh cãi nhất mà chính phủ có thể yêu cầu họ thực hiện: ít ai phản đối một phòng khám, trong khi giám sát bầu cử hay ghi nhận lạm dụng có thể khiến một tổ chức gặp rắc rối.

Bên trong Bộ Xã hội và Lao động, Thứ trưởng Hajjar đang cố gắng xây dựng một mối quan hệ mới giữa nhà nước và các tổ chức xã hội dân sự – một mối quan hệ mà ông lập luận rằng Syria chưa từng có. Nó không phải là mô hình trước năm 2011, khi hồ sơ của các hiệp hội nằm trong tay cơ quan tình báo và không quyết định nào được đưa ra nếu không có sự phê duyệt an ninh, cũng không phải mô hình thời chiến, khi các tổ chức vận hành trường học, phòng khám và đội cứu hộ chính vì không có nhà nước để làm việc đó.

“Chúng tôi không muốn quay lại mô hình quá khứ, khi nhà nước coi xã hội dân sự là thứ cần kiểm soát,” ông nói. “Và xã hội dân sự không thể là sự thay thế vĩnh viễn cho nhà nước. Điều cần thiết không phải là sự giám hộ hay xung đột, mà là hợp tác.”

“Trong chiến tranh, khi các thể chế vắng bóng, xã hội dân sự đã xuất hiện và đảm nhận nhiều vai trò,” Hajjar nói. “Hôm nay, khi các thể chế đang trở lại, kinh nghiệm đó không nên bị xóa bỏ. Nó nên được chuyển hóa thành năng lượng để xây dựng một Syria mới.”