Vương quốc Anh khủng hoảng nhà tù nghiêm trọng giữa tranh cãi về kế hoạch ân giảm cho kẻ sát hại cảnh sát

Thủ tướng Anh Andy Burnham đang vướng vào cuộc tranh cãi về kế hoạch ân giảm án tù nhằm giảm quá tải tại các nhà tù ở Anh và xứ Wales, sau khi dư luận phẫn nộ khi biết hai trong số những kẻ sát hại cảnh sát Andrew Harper có thể được hưởng lợi từ chương trình này.

Theo Đạo luật Tuyên án 2026, được thông qua dưới thời cựu Thủ tướng Keir Starmer, các tù nhân ở Anh và xứ Wales đang thụ án tù có thời hạn có thể được trả tự do sớm sau khi mới thụ được một phần ba bản án nhằm giải phóng chỗ trống. Chương trình này dự kiến bắt đầu vào tháng 10 năm nay. Dịch vụ nhà tù ở Scotland và Bắc Ireland được phân cấp quản lý, nhưng vẫn do trung ương kiểm soát ở Anh và xứ Wales.

Phản ứng của Thủ tướng Andy Burnham

Ông Burnham, người nhậm chức thủ tướng vào tháng trước sau khi ông Starmer bị phế truất chỉ hai năm sau chiến thắng vang dội, đã tạm hoãn kế hoạch ân giảm để xem xét lại sau phản ứng dữ dội của công chúng khi biết một số kẻ hiếp dâm và ấu dâm có thể được trả tự do. Gia đình của cảnh sát Andrew Harper, người thiệt mạng năm 2019, cũng phản đối.

Sau khi xem xét, ngày 4/8, ông Burnham tuyên bố Đạo luật Tuyên án sẽ không còn áp dụng cho những người phạm tội hiếp dâm, lạm dụng tình dục trẻ em nghiêm trọng và các tội danh khác liên quan. Điều này giảm số tù nhân đủ điều kiện được ân giảm xuống còn khoảng 5.000 người, thay vì ước tính trước đó là 6.000. Tuy nhiên, các trường hợp loại trừ này không bao gồm những người bị kết tội ngộ sát, cũng như các tội danh khác.

Ông Burnham cũng đã lùi ngày bắt đầu chương trình xuống một tháng, đến tháng 10, và công bố thêm việc giám sát đối với những người được trả tự do cùng hỗ trợ nhiều hơn cho nạn nhân. Việc thêm tội ngộ sát vào danh sách loại trừ để ngăn chặn việc trả tự do cho những kẻ sát hại cảnh sát Harper sẽ chặn việc ân giảm cho khoảng 1.000 tù nhân, theo ước tính được báo chí Anh công bố.

Trong khi có nhiều lời kêu gọi thêm tội ngộ sát nhân viên khẩn cấp vào danh sách ngoại lệ, đây không phải là một tội danh cụ thể, và chính phủ cho biết việc sửa đổi như vậy là không khả thi về mặt pháp lý.

Các chuyên gia cho rằng hệ thống nhà tù của Anh đang trên bờ vực sụp đổ, khi có tỷ lệ giam giữ cao nhất Tây Âu, và các chính phủ liên tiếp phải vật lộn với những lựa chọn không được lòng dân để giải quyết tình trạng khẩn cấp. Ông Burnham cam kết sẽ tiếp thu những lo ngại, nhưng cuối cùng ông cho biết sẽ theo đuổi chính sách này. "Tôi đang làm mọi thứ có thể", ông viết trên X. "Nhưng không thể ngăn tất cả tội phạm được trả tự do sớm mà không khiến hệ thống nhà tù sụp đổ".

Vụ việc cảnh sát Andrew Harper

PC Harper, 28 tuổi, đến từ Wallingford, Oxfordshire, thiệt mạng năm 2019, chỉ bốn tuần sau đám cưới, khi đang ứng phó với tin báo trộm cắp. Khi ba thanh thiếu niên bỏ trốn khỏi hiện trường một vụ trộm xe địa hình ở Berkshire, mắt cá chân của anh bị vướng vào dây kéo của xe, và anh bị kéo lê trên con đường quê hơn 1,8 km, chịu những vết thương chí mạng.

Albert Bowers và Jessie Cole, hai kẻ sát hại anh bị kết tội ngộ sát, đã bị tuyên án 13 năm tù giam năm 2020. Theo quy định thông thường, họ phải thụ ít nhất hai phần ba bản án trước khi được xem xét trả tự do. Tuy nhiên, theo kế hoạch mới, họ sẽ đủ điều kiện được trả tự do vào tháng 6/2027, chỉ sau nửa thời gian thụ án. Kẻ thứ ba, Henry Long, bị tuyên án dài hơn, và vụ việc của anh ta phải được Hội đồng ân xá xem xét trước khi có thể trả tự do.

Góa phụ của cảnh sát, Lissie Harper, đã cầu xin để Cole và Bowers không được ân giảm. Chris Bushnell, một cựu cảnh sát huấn luyện chó nghiệp vụ có mặt tại hiện trường cái chết của PC Harper, nói với truyền thông Anh rằng ông "run rẩy" khi được tin những kẻ sát hại cảnh sát có thể đủ điều kiện theo chương trình này. Mẹ của Harper, bà Debbie Adlam, nói với BBC rằng bà "rối bời" trước những báo cáo trái chiều rằng Cole và Bowers có thể được trả tự do vào năm tới.

Khoảng 900.000 người đã ký đơn thỉnh nguyện ngăn chặn việc trả tự do sớm cho những kẻ sát hại. Hôm thứ Tư, 50 cảnh sát trưởng cũng ký một lá thư kêu gọi ông Burnham theo đuổi mọi lựa chọn pháp lý để ngăn chặn việc trả tự do cho họ.

Phản ứng của Thủ tướng về vụ việc này

Andy Burnham đang chịu áp lực ngày càng tăng để ngăn chặn việc trả tự do cho những kẻ sát hại PC Harper, và được cho là đang tích cực tìm cách để làm điều này. Trên mạng xã hội, thủ tướng cho biết ông hoàn toàn thấu hiểu "nỗi đau" mà gia đình Harper phải chịu đựng và nói rằng kế hoạch này có thể được giảm bớt bằng cách mở rộng chỗ giam giữ theo những cách khác, bao gồm trục xuất tội phạm nước ngoài nhanh hơn và chuyển đổi mục đích sử dụng một số nhà tù nữ thành nơi giam giữ nam giới.

"Tuy nhiên, tôi nhận ra rằng, ngay cả với tất cả những thay đổi này, sẽ có những lo ngại từ nhiều nạn nhân về việc ai sẽ vẫn được trả tự do sớm cho các tội danh khác", ông Burnham nói hôm thứ Ba. Ông nói thêm rằng ông "tự tin" rằng việc trả tự do cho những tội phạm nguy hiểm nhất, bao gồm cả những kẻ sát hại Harper, có thể được ngăn chặn. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ ông định làm điều đó bằng cách nào.

Nguyên nhân khủng hoảng nhà tù ở Anh

Các nhà tù ở Anh đang gần đến điểm bùng phát, các chuyên gia nói, trong khi số lượng tù nhân được dự báo sẽ tiếp tục tăng. Theo Viện Chính phủ, một tổ chức tư vấn độc lập của Anh, số lượng tù nhân đã tăng gấp đôi trong 30 năm qua bất chấp tỷ lệ tội phạm giảm. Nguyên nhân chủ yếu là do các bản án dài hơn được đưa ra và số lượng người bị triệu hồi lại nhà tù sau khi được trả tự do ngày càng tăng.

Do đó, các nhà tù nam hiện đầy 97%, theo tổ chức tư vấn này. Việc xây dựng nhà tù mới sẽ không giải quyết được vấn đề kịp thời, vì trung bình phải mất bảy năm để xây dựng và đưa vào hoạt động một cơ sở mới, và các dự án thường bị chậm trễ. Ngoài ra, việc thiếu nhân sự trầm trọng là một vấn đề lâu dài của các nhà tù Anh.

Tổ chức tư vấn cho biết các chiến dịch công chúng kêu gọi tạo ra tội danh mới hoặc đưa ra các bản án dài hơn cũng góp phần gây ra tình trạng quá tải. Năm 2020, chính phủ Bảo thủ của Thủ tướng Boris Johnson đã tăng thời hạn tù một phần ba đối với một số tội nghiêm trọng, trong khi năm 2022, chính phủ Bảo thủ của ông Rishi Sunak cũng làm điều tương tự với một nhóm tội danh rộng hơn, bất chấp việc nhà tù không đủ sức chứa để hấp thụ sự gia tăng.

Theo Quỹ Cải cách Nhà tù, một tổ chức từ thiện độc lập của Anh, nhiều năm dài tăng mức án đã đẩy số lượng tù nhân đến gần giới hạn công suất hiện có. "Cuộc khủng hoảng hiện tại là kết quả của việc các chính phủ liên tiếp ngày càng phụ thuộc vào biện pháp giam giữ, trong khi tốc độ tăng dân số vượt xa việc xây dựng các địa điểm nhà tù mới", Alex Hewson, quan chức chính sách và truyền thông cấp cao của tổ chức này, nói với Al Jazeera.

Nghiên cứu của tổ chức cho thấy từ năm 2024 đến 2025, gần ba phần tư (72%) số nhà tù ở Anh và xứ Wales quá tải. Hơn 21.600 người – một phần tư số tù nhân – đang bị giam giữ trong điều kiện quá tải. Howard League, một tổ chức từ thiện vận động cải cách hình phạt của Anh, cho biết tình trạng quá tải, cùng với tình trạng thiếu nhân viên trầm trọng, có nghĩa là các nhà tù không thể cho tất cả mọi người tham gia các hoạt động giúp cải tạo. Điều này khiến nhiều người bị nhốt trong phòng giam quá tải 23 giờ mỗi ngày với không có gì để làm, làm tăng nguy cơ tự hại, bạo lực và tái phạm.

Chính phủ của ông Burnham đang làm gì?

Theo Đạo luật Tuyên án 2026, có tới 5.000 tù nhân đang thụ án tù tiêu chuẩn sẽ đủ điều kiện được trả tự do sớm hơn ngày dự kiến ban đầu. Theo quy định mới, các tù nhân bị kết tội ít nghiêm trọng hơn, những người trước đây phải thụ 40% hoặc 50% bản án trong tù, sẽ đủ điều kiện được trả tự do sau khi thụ được một phần ba bản án. Nhóm thứ hai, hiện được trả tự do sau khi thụ được hai phần ba, sẽ được trả tự do sau nửa thời gian.

Việc được trả tự do không kết thúc bản án. Những người bị kết án tiếp tục thụ phần còn lại của bản án trong cộng đồng, với các điều kiện do cơ quan quản chế đặt ra, và có thể bị triệu hồi lại nhà tù nếu vi phạm các điều kiện này.

Ông Hewson tại Quỹ Cải cách Nhà tù cho biết những thay đổi này được kỳ vọng sẽ mang lại "sự cắt giảm nhu cầu lớn nhất về chỗ giam giữ" và "với các địa điểm giam giữ được dự báo sẽ cạn kiệt vào mùa thu, không có giải pháp thay thế dễ dàng nào đang chờ đợi". Các lựa chọn khác, như giải quyết sự gia tăng số người bị triệu hồi, giảm việc sử dụng biện pháp tạm giam, hay sử dụng nhiều hơn các biện pháp thay thế giam giữ dựa vào cộng đồng, cũng có thể giúp ích, nhưng không giải pháp nào mang lại giải pháp tức thời ở quy mô cần thiết. "Về lâu dài, giải pháp bền vững duy nhất là một hệ thống tư pháp dành nhà tù cho những vụ án nghiêm trọng nhất, đảo ngược tình trạng lạm phát bản án hàng thập kỷ, và làm nhiều hơn để giảm tái phạm trong cộng đồng", ông nói thêm.