Vườn quốc gia Virunga tăng cường phòng chống Ebola bảo vệ người dân và khỉ đột

Khi các ca nhiễm Ebola tiếp tục xuất hiện ở miền đông Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC), Vườn quốc gia Virunga - vườn quốc gia lâu đời nhất châu Phi - đang tăng cường các biện pháp y tế để bảo vệ cộng đồng và loài khỉ đột núi đang bị đe dọa sinh sống trong vườn. Đây là một phần trong kế hoạch ứng phó khẩn cấp của vườn sau khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tuyên bố đợt bùng phát Ebola tại DRC và nước láng giềng Uganda là tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng gây quan ngại quốc tế vào tháng 5 vừa qua.

Ông Emmanuel de Merode, Tổng Giám đốc Vườn quốc gia Virunga, cho biết: "Đây là một căn bệnh khủng khiếp và là mối đe dọa trước hết đối với con người. Các khu bảo tồn như Vườn quốc gia Virunga là những không gian tự nhiên rộng lớn không có dân cư sinh sống. Chúng hoạt động như những rào cản ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh".

Virunga trước đây đã hỗ trợ các nỗ lực ngăn chặn đợt bùng phát Ebola lần thứ 10 tại DRC giai đoạn 2018-2020, khiến gần 2.300 người thiệt mạng. Ông de Merode tin rằng vườn quốc gia này có thể tiếp tục góp phần làm chậm sự lây truyền trong đợt bùng phát lần thứ 17 của nước này, đã cướp đi sinh mạng của hơn 1.400 người, theo số liệu từ cơ quan y tế Congo.

Kiểm soát y tế tại các điểm chốt

Vườn quốc gia Virunga đã thiết lập sáu trạm kiểm soát y tế trong và xung quanh lãnh thổ của mình, một dải rừng bảo vệ dài 300 km (186 dặm) được giới chức mô tả như một hàng rào tự nhiên ngăn cách qua tỉnh Bắc Kivu. Vườn cũng đã triển khai 40 nhân viên y tế cùng 80 kiểm lâm viên trong khuôn khổ kế hoạch ứng phó khẩn cấp kéo dài sáu tháng đầu tiên.

Theo ông de Merode, các trạm kiểm soát trên những con đường đi qua vườn giúp chính quyền theo dõi sự di chuyển qua khu bảo tồn. Tại tỉnh Ituri, tâm điểm của dịch, các trạm kiểm soát phía bắc và nam thành phố Bunia - thủ phủ tỉnh - đang sàng lọc du khách đến từ các khu vực bị ảnh hưởng bởi Ebola. Các trạm được trang bị thiết bị rửa tay, máy đo thân nhiệt và khu cách ly ban đầu ngay cạnh mỗi trạm.

Ông de Merode cho biết thêm: "Chúng tôi đã hỗ trợ ngành y tế thiết bị bảo hộ, túi đựng thi thể, nhiệt kế và phương tiện di chuyển vì khi dịch bệnh mới bùng phát, các dịch vụ y tế gặp nhiều khó khăn thực sự, đặc biệt là ở Bắc Kivu".

Vai trò rộng lớn hơn trong ứng phó dịch Ebola

Ông de Merode cho rằng kinh nghiệm từ các đợt bùng phát trước đã tăng cường hợp tác giữa Virunga và chính quyền y tế Congo, đặc biệt trong giám sát và phát hiện sớm. Nhìn lại giai đoạn 2018-2020, ông nói rằng ủy ban ứng phó dịch khi đó đánh giá Virunga là yếu tố quan trọng giúp hạn chế sự lây lan của virus.

"Ủy ban ứng phó thời điểm đó ghi nhận rằng việc dịch bệnh không lan rộng đến Goma hay các khu vực khác của đất nước cũng nhờ Vườn quốc gia Virunga, được coi là yếu tố chính ngăn chặn dịch bệnh lây lan về phía nam hoặc phía đông", ông de Merode nói.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh Virunga chỉ là một phần trong nỗ lực ứng phó rộng lớn hơn do chính quyền y tế Congo dẫn dắt và được các đối tác kỹ thuật, tài chính hỗ trợ. Mọi thông tin thu thập tại các trạm kiểm soát được chuyển ngay đến Viện Y tế Công cộng Quốc gia Congo để theo dõi. Tại tỉnh Ituri, ba trạm kiểm soát do Viện Bảo tồn Thiên nhiên Congo quản lý trong Virunga đang sàng lọc du khách từ các khu vực có nguy cơ cao.

Theo giới chức vườn, hai ca nghi ngờ đã được xác định tại các trạm kiểm soát và chuyển đến cơ quan y tế công cộng để theo dõi. Ông de Merode giải thích: "Nếu không may có ca bệnh xuất hiện sau trạm kiểm soát, chúng tôi có thể truy vết họ và tất cả những người tiếp xúc đi cùng, từ đó theo dõi các ca có khả năng lây nhiễm đang di chuyển".

Mối đe dọa đối với loài khỉ đột núi còn sót lại

Khỉ đột núi (Gorilla beringei beringei) là một trong những loài biểu tượng nhất tại Vườn quốc gia Virunga. Được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp vào nhóm nguy cấp, dân số khỉ đột núi ước tính chỉ hơn 1.000 cá thể trên toàn khu vực Greater Virunga trải dài qua DRC, Rwanda và Uganda. DRC là nơi sinh sống của một phần đáng kể số khỉ đột núi còn lại trên thế giới, với Virunga bảo vệ một trong những quần thể cuối cùng của loài linh trưởng lớn này.

Ông Eddy Syaluha, bác sĩ thú y tại tổ chức bảo tồn Gorilla Doctors - chuyên bảo vệ sức khỏe các loài linh trưởng lớn tại DRC, Rwanda và Uganda, cho biết mối quan hệ sinh học gần gũi giữa con người và khỉ đột núi khiến chúng dễ bị tổn thương trước các bệnh truyền nhiễm từ người. "Khỉ đột núi chia sẻ hơn 90% DNA với con người, điều đó nghĩa là chúng dễ mắc nhiều bệnh truyền nhiễm giống nhau, bao gồm Ebola và các bệnh đường hô hấp", ông nói và nhấn mạnh tầm quan trọng của phương pháp tiếp cận Một sức khỏe (One Health), công nhận sức khỏe con người, động vật và môi trường có liên quan mật thiết.

Giữ Ebola tránh xa khu rừng

Dù đã trải qua nhiều đợt bùng phát Ebola trong khu vực suốt năm thập kỷ qua, ông Syaluha cho biết chưa từng có cá thể khỉ đột núi nào nhiễm virus tại Vườn quốc gia Virunga hay bất kỳ nơi nào khác ở DRC. Các đội bảo tồn tiếp tục theo dõi sức khỏe đàn khỉ đột và sàng lọc du khách để giảm nguy cơ lây truyền từ người sang động vật.

Các đợt bùng phát Ebola trước đây cho thấy tác động tàn khốc của virus đối với loài linh trưởng lớn, khi một số nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ tử vong hơn 90% ở quần thể khỉ đột đồng bằng phía tây tại Trung Phi. Ông Syaluha nhấn mạnh: "Chúng tôi đang làm mọi thứ có thể để đảm bảo những gì xảy ra ở các quốc gia khác không xảy ra với đàn khỉ đột của chúng tôi ở đây. Chúng tôi tập trung chủ yếu vào các biện pháp phòng ngừa lấy con người làm trung tâm để ngăn chặn lây truyền sang đàn khỉ đột. Chúng tôi thường xuyên theo dõi sức khỏe đàn khỉ đột để luôn trong trạng thái cảnh giác cao".