Vụ sát hại ở Okinawa làm dậy sóng vấn đề tội phạm liên quan quân nhân Mỹ

Vụ sát hại một phụ nữ Nhật Bản bị nghi do một lính thủy đánh bộ Mỹ thực hiện trên đảo Okinawa, miền nam Nhật Bản, đã gây phẫn nộ trong dư luận nước này, giữa chuỗi dài các sự việc liên quan đến quân nhân Mỹ.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi hôm thứ Hai gọi vụ việc là “tội ác tàn bạo” và cho biết chính phủ đã phản đối mạnh mẽ với Washington, yêu cầu “hợp tác đầy đủ với cuộc điều tra” và “siết chặt kỷ luật trong quân nhân Mỹ”.

Khoảng 100 người đã tham gia một cuộc tuần hành tại Naha, thủ phủ Okinawa, hôm Chủ nhật, khi thông tin lan rộng rằng một lính thủy đánh bộ Mỹ một ngày trước đó bị nghi sát hại một phụ nữ 39 tuổi tại một khách sạn trong thành phố và lấy ví của nạn nhân.

Đài truyền hình công cộng NHK đưa tin hình ảnh từ camera an ninh gần hiện trường cho thấy một người đàn ông nước ngoài vào phòng cùng một phụ nữ, sau đó rời đi một mình cùng tài sản của cô. Cảnh sát sau đó tìm được một nam thanh niên 20 tuổi khớp với mô tả. Nghi phạm được cho là đã phủ nhận cáo buộc.

Cảnh sát xác định nghi phạm là Devin Jacob Ballard và nạn nhân là Anna Yagi.

Kozue Akibayashi, giáo sư nghiên cứu giới và hòa bình tại Đại học Doshisha ở Kyoto, nói vụ việc phản ánh một vấn đề kéo dài hàng thập kỷ. “Chính phủ Nhật Bản luôn chọn liên minh Nhật – Mỹ thay vì an toàn, tính mạng và tiếng nói của người dân Okinawa,” bà nói với Al Jazeera.

Vì sao lính thủy đánh bộ Mỹ đóng tại Okinawa?

Mỹ có khoảng 54.000 quân nhân đóng tại Nhật Bản. Okinawa gánh chịu phần lớn gánh nặng khi là nơi đặt khoảng 70% cơ sở quân sự Mỹ tại nước này, được thiết lập theo hiệp ước an ninh song phương và Thỏa thuận về vị thế lực lượng (SOFA) ký lần đầu năm 1951 rồi sửa đổi năm 1960.

Nhật Bản có “quyền tài phán chính” với các tội phạm xảy ra ngoài căn cứ khi quân nhân Mỹ không làm nhiệm vụ, trong khi Mỹ có “quyền chính” với tội phạm xảy ra trong căn cứ hoặc khi đang làm nhiệm vụ.

Okinawa được Tokyo và Washington coi là địa điểm then chốt để răn đe nguy cơ quân sự từ Trung Quốc. “Chính phủ Mỹ và Nhật Bản luôn viện dẫn tầm quan trọng ‘địa chính trị’ của vị trí quần đảo để biện minh không chỉ cho sự hiện diện mà còn cho mức tập trung quân Mỹ quá cao tại đó,” bà Akibayashi nói.

“Tuy nhiên, trên thực tế, việc giữ số lượng lớn quân và cơ sở quân sự Mỹ tại Okinawa – nơi không ai muốn – lại thuận tiện cho chính phủ Nhật Bản.”

Giáo sư này cho biết Okinawa, một trong 47 tỉnh của Nhật Bản, chiếm 1% dân số cả nước và chưa đến 1% lãnh thổ. “Tiếng nói chính trị của họ dường như không có ý nghĩa với chính phủ Nhật Bản,” bà nói thêm. “Có lẽ quan trọng hơn, Okinawa từng bị Nhật Bản thuộc địa hóa vào cuối thế kỷ 19 và luôn là đối tượng bị phân biệt đối xử trong nước.”

Okinawa từng là một quốc gia thương mại độc lập tên Vương quốc Ryukyu trước khi Nhật Bản sáp nhập năm 1879. Mỹ kiểm soát Okinawa, nơi cách Đài Loan khoảng 100 km ở điểm gần nhất, từ cuối Thế chiến thứ hai đến năm 1972.

“Nhiều căn cứ quân sự Mỹ trên các đảo chính của Nhật Bản đã được chuyển đến các đảo Okinawa… vì người dân Nhật Bản đại lục bắt đầu phản đối sự hiện diện của quân Mỹ trong khu dân cư của họ,” bà Akibayashi nói.

Sự hiện diện của lính thủy đánh bộ Mỹ nhiều lần làm dấy lên bất bình trong cư dân về các vấn đề như tiếng ồn, tai nạn máy bay và hành vi của quân nhân.

Đã từng có lính thủy đánh bộ Mỹ bị cáo buộc phạm tội chưa?

Có, lịch sử ghi nhận nhiều vụ phạm tội gồm hiếp dâm, hành hung, đâm xe bỏ trốn và tai nạn do lái xe khi say rượu bị nghi do quân nhân Mỹ thực hiện, gây biểu tình tại Okinawa.

Năm ngoái, một tòa án Nhật Bản tuyên phạt một lính thủy đánh bộ Mỹ 7 năm tù với cáo buộc bóp cổ và cố hiếp dâm một phụ nữ ngoài 20 tuổi.

Năm 2017, một cựu lính thủy đánh bộ Mỹ làm việc dân sự tại căn cứ bị kết án tù chung thân vì hiếp dâm và sát hại một phụ nữ địa phương ở Okinawa. Cùng năm, một lính thủy đánh bộ Mỹ say rượu đâm xe vào một xe tải nhỏ, khiến tài xế 61 tuổi người địa phương thiệt mạng.

Năm 1995, vụ ba quân nhân Mỹ hiếp dâm một bé gái 12 tuổi người Okinawa đã dẫn tới các cuộc biểu tình lớn.

Theo báo Yomiuri Shimbun, khoảng 6.000 quân nhân Mỹ đã bị bắt kể từ năm 1972, khi Mỹ trao trả quyền kiểm soát Okinawa cho Nhật Bản. Năm 2024, số vụ bắt giữ lên tới 80, cao nhất trong 20 năm.

Bà Akibayashi nói người dân Okinawa phẫn nộ trước những tội ác này vì coi đó là xâm phạm quyền con người cơ bản. “Cuộc sống và cả sự tồn tại của họ trở nên bấp bênh và bị đe dọa bởi sự hiện diện quân sự Mỹ,” bà nói.

“Họ đã bày tỏ vô số lần sự phản đối và giận dữ trước sự hiện diện của quân Mỹ, cũng như gánh nặng bất bình đẳng của các chính sách ‘an ninh’ áp đặt lên họ suốt nhiều thập kỷ. Các cuộc biểu tình của họ đã bị phớt lờ và vô hiệu hóa.”

Nhật Bản và Mỹ phản ứng thế nào trước vụ sát hại Yagi?

Giới chức Nhật Bản bày tỏ phẫn nộ trước vụ sát hại, trong khi Mỹ cam kết hợp tác đầy đủ trong điều tra.

Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi nói: “Các sự việc và tai nạn liên quan đến quân nhân Mỹ gây lo ngại lớn cho cộng đồng địa phương và không được phép xảy ra.”

Thủ tướng Takaichi cho biết Nhật Bản đã phản đối với giới chức Mỹ và gọi tội ác này là “đặc biệt tàn bạo và hung ác”.

Theo bà Takaichi, chính phủ đã yêu cầu Mỹ “hợp tác tối đa với cuộc điều tra, thực thi kỷ luật nghiêm khắc hơn với quân nhân Mỹ và có biện pháp triệt để ngăn chặn tái diễn các tội phạm tương tự”.

Đại sứ quán Mỹ và Lực lượng Thủy quân Lục chiến bày tỏ chia buồn về vụ việc và nói đang hợp tác với nhà chức trách Nhật Bản.

Lực lượng Thủy quân Lục chiến cho biết trong một tuyên bố rằng nghi phạm, thuộc Lực lượng Viễn chinh Thủy quân Lục chiến III và đóng tại Căn cứ Không lực Thủy quân Lục chiến Futenma, đang bị Nhật Bản giam giữ.

“Lực lượng Thủy quân Lục chiến coi những cáo buộc này rất nghiêm trọng và kỳ vọng mọi lính thủy đánh bộ tuân thủ các chuẩn mực hành vi cao nhất,” tuyên bố nêu.

Đại sứ Mỹ George Glass đăng trên mạng xã hội rằng ông đã trao đổi với Bộ Ngoại giao Nhật Bản và thống đốc Okinawa, gửi “lời chia buồn chân thành và cam kết hợp tác đầy đủ khi cuộc điều tra tiếp tục”.

Bà Akibayashi nói rằng khi tội ác xảy ra, “chính phủ và quân đội Mỹ luôn nói họ sẽ giải quyết vấn đề hoặc hứa siết chặt kỷ luật”.

“Những điều đó chưa bao giờ hiệu quả,” bà nói thêm.