Vụ nổ Nord Stream 2022 làm căng thẳng quan hệ Berlin-Kyiv

Vụ phá hoại đường ống dẫn khí đốt Nord Stream năm 2022, với chi phí xây dựng lên tới 19 tỷ USD, được coi là biểu tượng cho sự thất bại của chính sách “thay đổi thông qua thương mại” của Berlin, vốn nhằm làm mềm lòng giới lãnh đạo cứng rắn của Moscow bằng quan hệ thương mại, theo một số nhà phân tích.

Khí đốt được bơm từ Yamal, bán đảo Bắc Cực của Nga, đến Mecklenburg-Vorpommern, vùng Baltic của Đức. Tuy nhiên, vào ngày 26/9/2022, nhiều vụ nổ dưới nước đã tạo ra một cột khí tự nhiên sủi bọt rộng hàng km, trở thành sự cố rò rỉ methane tồi tệ nhất trong lịch sử và khiến dòng khí đốt qua đường ống dừng lại.

Được coi là một hành động phá hoại, vụ việc này đã thu hút sự chú ý của đạo diễn Hollywood Doug Liman, người nổi tiếng với các phim như The Bourne Identity và Mr & Mrs Smith. Các diễn viên từng đoạt giải Oscar Sean Penn và Adrien Brody sẽ thủ vai trong bộ phim mới của Liman, có tựa đề Snake Island, kể về các thợ lặn Ukraine lặn xuống vùng biển Baltic để phá nổ đường ống dẫn dầu dưới biển dài nhất thế giới.

Trong khi đó, tại hiện trường, một trong những thợ lặn bị tình nghi, Volodymyr Zhuravlev, 46 tuổi, cha của ba con với hơn hai thập kỷ kinh nghiệm lặn tự do, từng là cố vấn cho đoàn phim của Liman tại Croatia. Ông bị bắt tại thành phố Pula của Croatia vào ngày 19/8 và sẽ bị dẫn độ sang Đức.

Năm ngoái, một nghi phạm khác bị cáo buộc tham gia nhóm phá hoại, Serhii Kuznetsov, đã bị bắt tại Italy và bị dẫn độ về Đức. Người đàn ông 49 tuổi này được cho là đã làm việc cho tình báo Ukraine và than phiền rằng ông đã bị “đất nước và tổng thống bỏ rơi”.

Các vụ bắt giữ và các phiên tòa sắp tới đã làm nổi bật vụ phá hoại đã gây sốc cho nền kinh tế Đức, thay đổi hoàn toàn hoạt động xuất khẩu và tiêu thụ năng lượng của nước này – và vẫn đang ảnh hưởng đến quan hệ giữa Berlin và Kyiv.

“Vụ phá hoại Nord Stream củng cố một bài học quan trọng từ cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022 – Đức đã trở nên quá phụ thuộc vào khí đốt hóa thạch của Nga,” Claudia Kemfert, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Kinh tế ở Berlin, nói với Al Jazeera.

Các đường ống này được thiết kế để vận chuyển 110 tỷ mét khối khí đốt tự nhiên mỗi năm và khiến Đức “bị Nga bắt giữ”, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nói vào năm 2022. Nord Stream 2 chưa bao giờ đi vào hoạt động nhưng vẫn chứa khí đốt có áp suất tại thời điểm xảy ra vụ nổ. Nord Stream 1 cùng với các đường ống khác của Nga cung cấp 55% khí đốt tự nhiên cho Đức. Khí đốt này dùng để sưởi ấm nhà cửa, tạo ra năng lượng và thúc đẩy các trụ cột kinh tế của nền kinh tế lớn nhất châu Âu, vốn định hướng xuất khẩu, bao gồm các ngành công nghiệp hóa chất và thép.

Vụ phá hoại bị cáo buộc “đã thay đổi cuộc tranh luận về an ninh năng lượng một cách căn bản”, Kemfert nói. “Ngày nay, an ninh có nghĩa là giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch thông qua đa dạng hóa, năng lượng tái tạo, hiệu quả, lưới điện và lưu trữ.” Cuộc khủng hoảng cũng thúc đẩy việc mở rộng nhanh chóng cơ sở hạ tầng khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG). “Bài học trọng tâm rất rõ ràng: Đức càng ít phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, nền kinh tế và hệ thống năng lượng của nước này càng có khả năng phục hồi tốt hơn,” Kemfert nói.

Trong khi đó, các câu hỏi chưa được giải đáp xung quanh Nord Stream “vẫn còn nhạy cảm về mặt chính trị” trong quan hệ Berlin-Kyiv, bà nói. Sau khi ông Trump rút Washington khỏi bàn cờ chính trị của cuộc chiến Nga-Ukraine, Berlin trở thành nhà hậu thuẫn phương Tây lớn nhất và kiên định nhất của Kyiv. Nhưng Đức dường như kiên quyết truy tố nhóm phá hoại.

“Đó là vấn đề nguyên tắc của chính phủ Đức, nhưng cũng là vấn đề của pháp quyền,” Cristian Vlas, chuyên gia tại ACLED, một tổ chức tư vấn quốc tế, nói với Al Jazeera. Và giấc mơ sau chiến tranh được khao khát nhất của Ukraine – gia nhập NATO và trở thành thành viên Liên minh châu Âu – có thể bị cản trở nếu đảng cực hữu Alternative for Germany (AfD) lên nắm quyền. AfD phản đối viện trợ quân sự và tài chính cho Ukraine, muốn ngăn chặn tư cách thành viên EU và NATO của nước này, dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của phương Tây đối với Moscow vì cuộc xâm lược Ukraine và nối lại nhập khẩu năng lượng của Nga.

Việc Ukraine gia nhập EU và NATO có thể “còn xa hơn nữa”, nhà phân tích có trụ sở tại Kyiv Aleksey Kushch nói với Al Jazeera, nhưng hành động phá hoại bị tình nghi vẫn thành công trong việc cắt đứt “dây rốn” của liên minh Berlin-Moscow, vốn gây tổn hại cho Ukraine về kinh tế và chính trị. Năm 2008, Berlin và Paris đã chặn lời mời gia nhập NATO cho Ukraine, cho rằng điều đó sẽ “khiêu khích” Nga. Sau khi Nord Stream 1 được đưa vào hoạt động năm 2011, Kyiv mất một nửa số tiền phí quá cảnh 3 tỷ USD hàng năm cho khí đốt Nga được bơm về phía tây qua các đường ống của Ukraine. Berlin cũng từ chối chuyển giao vũ khí cho Kyiv sau khi Moscow sáp nhập Crimea năm 2014.

Sau khi cuộc xâm lược toàn diện của Nga bắt đầu vào năm 2022, Berlin đã thừa nhận đã sai lầm về cách tiếp cận “thay đổi thông qua thương mại” đối với sự hiếu chiến của Moscow. “Chúng tôi đã thất bại ở nhiều điểm,” Tổng thống Đức Frank-Walter Steinmeier nói với đài ZDF vào năm 2022. “Đúng là chúng tôi nên lưu ý nhiều hơn đến những cảnh báo của các đối tác Đông Âu, đặc biệt là về giai đoạn sau năm 2014.”

Sau vụ nổ đường ống, không quốc gia hay nhóm nào nhận trách nhiệm, và các nhà bình luận chỉ trích Washington, vốn phản đối việc xây dựng đường ống, và Moscow, nơi một số người tin rằng sẽ được hưởng lợi từ giá khí đốt tự nhiên cao hơn và sự hỗn loạn trên thị trường năng lượng châu Âu. Ngược lại, Moscow cáo buộc “các cường quốc Anglo-Saxon” đứng sau các vụ nổ. Phải mất gần hai năm các công tố viên Đức mới khoanh vùng được nhóm phá hoại và cáo buộc Kyiv tổ chức vụ đánh bom. Nhưng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy đã nhiều lần phủ nhận sự liên quan của Kyiv. “Đức biết rất rõ rằng Ukraine không đứng sau việc thực hiện và chính khái niệm tiến hành hoạt động cụ thể này,” ông gần đây nói tại một cuộc họp báo.

Cho đến nay, các phiên tòa sắp tới của Zhuravlev và Kuznetsov không ảnh hưởng đến viện trợ từ Berlin. “Đức vẫn còn một khoản tín dụng khổng lồ dành cho Ukraine, tuy nhiên, điều đó sẽ không ngăn cản các công tố viên làm nhiệm vụ của họ và hoàn tất vụ án cũng như các tòa án kết án những kẻ thừa hành bình thường,” Nikolay Mitrokhin của Đại học Bremen (Đức) nói với Al Jazeera. Nhưng bên cạnh vụ nổ đường ống, căng thẳng đã từng xảy ra trước đây giữa giới chính trị Đức và các chính trị gia Ukraine. Năm 2022, Andrii Melnyk, đại sứ Ukraine tại Berlin khi đó, đã chỉ trích Thủ tướng Đức lúc bấy giờ là Olaf Scholz vì không cung cấp đủ vũ khí sát thương, gọi ông là “xúc xích gan bị xúc phạm”. Cũng trong năm 2022, Dmytro Kuleba, Bộ trưởng Ngoại giao Ukraine khi đó, đã bực bội với việc Berlin giao vũ khí chậm chạp, gọi đó là “những tín hiệu đáng thất vọng”.

“Đối với tương lai của Ukraine, mọi thứ tồi tệ vì giới tinh hoa [Ukraine] tin chắc rằng đó là cách để hoàn thành công việc và phong cách này, không phải trường hợp cá nhân này [vụ phá hoại], có thể khiến họ mất tư cách thành viên Liên minh châu Âu,” Mitrokhin nói. “Đức nhớ tất cả mọi thứ, và sau [Thủ tướng Đức Friedrich] Merz, người tử tế với Ukraine, một người khác không tử tế như vậy có thể lên nắm quyền,” ông nói.