Viện trợ nhân đạo bị cắt giảm đe dọa cuộc chiến chống Ebola tại Congo

Dịch Ebola đang lây lan nhanh chóng tại một số khu vực ở miền đông châu Phi. Kể từ khi ổ dịch được công bố chính thức vào đầu tháng này tại tỉnh Ituri, Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo), căn bệnh chết người này đã khiến ít nhất 240 người thiệt mạng, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Các quan chức y tế công cộng đang chạy đua để ngăn chặn virus tại một trong những môi trường khắc nghiệt nhất: tỉnh Ituri, tâm điểm của cuộc khủng hoảng, vừa là trung tâm khai thác mỏ với hàng nghìn người làm việc gần nhau mỗi ngày, vừa là khu vực xung đột với các cuộc giao tranh liên miên giữa các nhóm nổi dậy. Cơ sở y tế còn hạn chế, trong khi làn sóng người di tản phải sống trong các trại quá tải để tránh giao tranh, khiến việc kiểm soát lây nhiễm càng khó khăn hơn. Virus đã lan sang các khu vực khác ở miền đông CHDC Congo và thủ đô Kampala của Uganda.

Đây là đợt bùng phát Ebola lớn đầu tiên kể từ khi Mỹ, Anh và các nước phương Tây khác thực hiện những đợt cắt giảm viện trợ nhân đạo mạnh mẽ, bắt đầu từ việc chính quyền Trump và Elon Musk cắt xén USAID (Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ). Hệ thống cơ sở hạ tầng ứng phó nhanh từ các đợt dịch Ebola trước đây đã bị thu hẹp đến mức hầu như không còn phù hợp với mục đích sử dụng, cản trở các nỗ lực cứu sống người bệnh, theo các chuyên gia.

Nhân viên y tế và cộng đồng đối mặt với thách thức

Hiện chưa có vắc-xin phòng ngừa Ebola. Virus này lây từ động vật hoang dã sang người và truyền giữa người với người qua dịch cơ thể. Được phát hiện từ năm 1976, Ebola chủ yếu xuất hiện ở các vùng rừng mưa nhiệt đới Tây, Trung và Đông Phi. Trong giai đoạn 2014–2016, đợt bùng phát chết người nhất từng được biết đến đã cướp đi sinh mạng của 11.325 người tại Guinea, Sierra Leone và Liberia. Các nhân viên tuyến đầu đang nỗ lực tuyệt vọng để ngăn chặn một thảm kịch tương tự ở miền đông CHDC Congo và Uganda.

Bác sĩ Papys Lame, điều phối viên ứng phó dịch Ebola tại Ituri của tổ chức phi chính phủ Alima, cho biết virus có thể đã lây lan trong cộng đồng quanh thị trấn Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri, một thời gian trước khi ổ dịch được chính thức công bố vào ngày 15/5. Các triệu chứng như sốt, đau cơ, nôn mửa và tiêu chảy tương tự các bệnh thông thường như sốt rét hay thương hàn, khiến việc phát hiện khó khăn. Do thiếu cơ sở xét nghiệm, số ca nghi nhiễm được cho là cao hơn nhiều so với số liệu chính thức của WHO.

“Chúng tôi không có phương pháp điều trị đặc hiệu cho Ebola ngay lúc này, nhưng có thể cứu sống bệnh nhân nếu họ đến sớm. Cơ hội chữa khỏi sẽ cao hơn. Nhưng nếu đến muộn, tỷ lệ tử vong rất cao,” bác sĩ Lame, người Senegal, nói. “Bệnh nhân sợ hãi vì biết Ebola không có thuốc chữa. Nhiều người đã mất người thân hoặc đồng nghiệp. Điều này cũng ảnh hưởng đến nhân viên tuyến đầu, những người cũng đã mất đồng nghiệp.”

Ít nhất 5 bác sĩ và y tá đã tử vong sau khi điều trị cho bệnh nhân tại Trung tâm Y tế Tin lành Bunia, trong đó có bác sĩ Vladimir Maduali (30 tuổi, qua đời hôm Chủ nhật) và bác sĩ Tibenderana Katho Blaise (qua đời hai ngày sau đó). Một số đồng nghiệp khác được cho là đã nhiễm virus.

Mối quan hệ mong manh với cộng đồng địa phương cũng cản trở công tác ứng phó. Một số người dân tỉnh Ituri cho rằng virus không tồn tại hoặc do nhân viên cứu trợ mang đến, khiến họ sợ đến bệnh viện. Đã có các vụ tấn công vào cơ sở y tế. Trong một vụ việc, một nhóm thanh niên đã phóng hỏa một trung tâm điều trị Ebola ở vùng Rwampara để cố gắng lấy lại thi thể của bạn mình.

“Cái chết của một cầu thủ bóng đá trẻ nghi do Ebola đã gây sốc cho cộng đồng và gia đình. Những người trẻ đến yêu cầu trả thi thể mà không qua xử lý. Vì đó là trường hợp nghi nhiễm Ebola, chúng tôi phải tổ chức mai táng an toàn nên mọi người nổi giận,” bác sĩ Lame giải thích. “Đối với chúng tôi, đây không phải là cuộc tấn công nhắm vào tổ chức. Đó là sự tức giận và thất vọng trước mất mát một người quan trọng trong cộng đồng.”

Viện trợ bị cắt giảm làm suy yếu hệ thống ứng phó

Duy trì hợp tác với cộng đồng là yếu tố then chốt để nhanh chóng chấm dứt dịch bệnh. Hôm thứ Tư, Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus đã kêu gọi ngừng bắn tại Ituri giữa các nhóm nổi dậy để giúp ngăn chặn dịch. Tuy nhiên, nỗ lực này có thể kéo dài nhiều tháng. Đợt bùng phát năm 2014 ở Tây Phi đã mất hơn hai năm mới kết thúc, với sự hỗ trợ quốc tế lớn.

Các đợt cắt giảm viện trợ nhân đạo mạnh mẽ của phương Tây dường như đã khiến phản ứng lần này chậm hơn nhiều. Viện trợ nước ngoài của Mỹ dành cho CHDC Congo đã giảm từ 1,4 tỷ USD vào năm 2024 xuống còn 21 triệu USD trong năm nay. Các quan chức y tế cảnh báo Mỹ dường như đang làm rất ít để ngăn chặn dịch bệnh lần này.

“Ebola là một trong những điều thực sự đáng sợ, gây đau buồn, khủng khiếp xảy ra theo từng đợt. Kể từ đợt bùng phát năm 2014, chúng ta đã trở nên tốt hơn trong việc xác định và ứng phó với virus. Đã có một nỗ lực lớn để đào tạo các nhà dịch tễ học và nhân viên y tế địa phương. Việc cắt giảm USAID rõ ràng là tàn khốc. Hệ thống mất nhiều thời gian để xây dựng nhưng không mất nhiều thời gian để phá hủy,” Selena Victor, Giám đốc cấp cao về chính sách và vận động của Mercy Corps, nhận định.

Một số quốc gia, bao gồm Mỹ, đang cung cấp thêm tài trợ, nhưng số tiền này nhỏ hơn nhiều so với nguồn lực đã dùng cho các đợt bùng phát trước đây. Các quan chức cảnh báo nguồn cung thiết bị bảo hộ cá nhân cơ bản đã là vấn đề đáng lo ngại.

Nỗ lực toàn cầu

Tuần trước, các nhà khoa học tại Đại học Oxford cho biết họ đang phát triển một loại vắc-xin Ebola có thể sẵn sàng cho thử nghiệm lâm sàng trong vòng hai tháng, như một phần của nỗ lực ngăn chặn virus. WHO coi đợt bùng phát là tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng gây quan ngại quốc tế. Tuy nhiên, trong thời đại phân cực chính trị gay gắt, các chính phủ không phản ứng như trước đây.

Mỹ đã cấm nhập cảnh đối với những người từng ở CHDC Congo, Nam Sudan và Uganda trong vòng 21 ngày. Chính quyền Trump cũng đang xây dựng một trung tâm cách ly và điều trị tại Kenya dành cho người Mỹ bị ảnh hưởng bởi dịch Ebola, thay vì đưa họ về nước, động thái vấp phải sự chỉ trích rộng rãi.

Bác sĩ Lame nhấn mạnh việc đội ngũ của ông cần có đủ nguồn lực để cứu sống người bệnh, đồng thời kêu gọi thêm viện trợ từ nước ngoài. “Phản ứng của cộng đồng chống lại Ebola là rất quan trọng, và chúng tôi cần nhiều nguồn lực cho việc này: nhân viên quốc tế có thể đến hỗ trợ tương tác cộng đồng, nhân sự, hậu cần, cấp nước và vệ sinh. Hy vọng chúng tôi sẽ có đủ để làm việc.”