Vì sao Iran bổ nhiệm cựu chỉ huy Vệ binh Cách mạng làm người đứng đầu Hội đồng An ninh quốc gia tối cao?

Hôm Chủ nhật (10/8), văn phòng truyền thông của Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian thông báo bổ nhiệm Mohsen Rezaei, 71 tuổi, làm Tổng thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao (SNSC), thay thế ông Mohammad Bagher Zolghadr – người vừa được chỉ định làm cố vấn chính trị cho Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei. Chức vụ này trước đó do ông Ali Larijani nắm giữ, người đã thiệt mạng trong một cuộc không kích của Mỹ - Israel vào tháng 3.

Rezaei, người đứng đầu IRGC từ năm 1981 đến 1997, bao gồm giai đoạn chiến tranh Iran - Iraq những năm 1980, được đánh giá là nhân vật có nhiều kinh nghiệm về quân sự, kinh tế và chính trị. Ông từng là thành viên Hội đồng phân định hiệu lực, cơ quan giải quyết tranh chấp giữa quốc hội và Hội đồng bảo hộ Hiến pháp.

Theo hãng tin Al Jazeera, việc bổ nhiệm diễn ra trong bối cảnh các cuộc đàm phán về eo biển Hormuz đang diễn ra căng thẳng – nơi Tehran sử dụng làm đòn bẩy trong cuộc xung đột kéo dài với Mỹ và Israel. Iran đã áp đặt phong tỏa eo biển này để đáp trả cuộc chiến do Mỹ - Israel phát động từ tháng 2, trong khi Washington tiến hành phong tỏa hải quân nhằm gây sức ép kinh tế lên Tehran.

Trong bài phát biểu hồi tháng 7, Rezaei từng nhấn mạnh quyền kiểm soát eo biển Hormuz, nơi khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu đi qua, có giá trị hơn “hàng chục quả bom nguyên tử”. Tuần trước, ông cảnh báo Mỹ sẽ “đối mặt với rủi ro và thương vong nghiêm trọng” nếu tiếp tục phong tỏa các cảng của Iran.

Giới phân tích đưa ra hai cách hiểu chính về động thái này. Một số người cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy Tehran đang ưu tiên các cân nhắc quân sự và an ninh trong bối cảnh chiến tranh. Những người khác nhận định việc đưa một cựu chỉ huy Vệ binh Cách mạng vào trung tâm cơ cấu ra quyết định có thể giúp chính quyền Iran dễ dàng bán các thỏa thuận đàm phán tiềm năng cho phe cứng rắn trong nước.

Nhà phân tích Abas Aslani thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông có trụ sở tại Tehran cho rằng Rezaei là người có thể “kết nối các bộ phận khác nhau của chính phủ”. Về mặt chính trị, ông không khác biệt nhiều so với người tiền nhiệm, nhưng vai trò của ông trong việc cân bằng các phe phái trong nước là rất quan trọng.

Trong khi đó, nhà báo Mashallah Shamsolvaezin nhận định việc bổ nhiệm Rezaei có thể làm giảm tranh cãi chính trị, bởi lịch sử quân sự của ông giúp các quyết định của hội đồng có khả năng trấn áp sự phản đối từ phe cứng rắn. “Họ sẽ rất khó để cáo buộc một cựu chỉ huy Vệ binh Cách mạng là yếu kém hay làm tổn hại lợi ích an ninh của Iran,” ông nói.

Giáo sư quan hệ quốc tế Mohsen Farkhani lại nhìn nhận đây là phản ánh sự thay đổi trong học thuyết an ninh của Iran, hướng tới khái niệm “răn đe tấn công dựa trên trừng phạt”. Theo ông, việc bổ nhiệm cho thấy Tehran đang chuẩn bị cho một cuộc đối đầu quân sự nghiêm túc, đồng thời làm giảm tính linh hoạt trong đàm phán với Mỹ, đặc biệt liên quan đến chủ quyền tại eo biển Hormuz.

Rezaei từng ủng hộ Mohammad Bagher Ghalibaf, chủ tịch quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán với Mỹ, trong cuộc bầu cử tổng thống 2024. Điều này cho thấy vị trí của ông trong phe bảo thủ không hoàn toàn trùng khớp với phe cứng rắn nhất do Saeed Jalili dẫn đầu, những người phản đối mạnh mẽ việc đàm phán với Washington. Theo đó, Rezaei có thể đóng vai trò trung gian kết nối giữa chính phủ Pezeshkian, phe bảo thủ và giới quân sự – an ninh.