Vì sao các nước Mỹ Latinh đang xích lại gần Israel?

Ngày 8/10, Ngoại trưởng Israel Gideon Saar thông báo Colombia sẽ chuyển đại sứ quán của nước này tới Jerusalem, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của bước đi này đối với quan hệ ngoại giao giữa Israel và các chính phủ Mỹ Latinh. Ông Saar cho biết Brazil có thể sớm nối bước Colombia trong danh sách các nước Mỹ Latinh chuyển đại sứ quán tới Jerusalem — thành phố đang bị cả Israel và Palestine coi là thủ đô.

Quan hệ giữa Mỹ Latinh và Israel đang có chuyển dịch khi các đảng cánh hữu lên nắm quyền trong khu vực, và các chính trị gia ủng hộ Israel sử dụng lập trường này để thu hút cử tri. Tại Brazil, nước lớn nhất khu vực, quan hệ với Israel đã trở thành một trong những chủ đề tranh luận chính trong chiến dịch bầu cử tổng thống.

Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva, một người cánh tả ủng hộ Palestine, đang bước vào cuộc đối đầu sát nút với đối thủ cánh hữu là Thượng nghị sĩ Flavio Bolsonaro. Ông Bolsonaro đã xuất hiện với cờ Israel tại các cuộc mít tinh và nhấn mạnh quan hệ thân thiết với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Hai ứng viên dự kiến bước vào vòng bỏ phiếu quyết định sau khi ông Bolsonaro đạt kết quả mạnh hơn dự báo ở vòng đầu.

Hồi tháng 9, Colombia và Israel bắt đầu cho phép công dân đi lại giữa hai nước mà không cần thị thực, một dấu hiệu nữa cho thấy chính phủ mới của Tổng thống Abelardo de la Espriella muốn khôi phục quan hệ từng bị cắt sau cuộc chiến ở Gaza.

Theo giới phân tích, việc xích lại gần Israel một phần xuất phát từ nỗ lực của các nhà lãnh đạo mới nhằm thể hiện họ đã gia nhập một trục khu vực gắn với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Bên cạnh đó, một chiến dịch vận động hành lang quy mô lớn của các nhóm Tin Lành và các tổ chức do chính phủ Israel hậu thuẫn trong khu vực cũng thúc đẩy xu hướng này.

“Đây không phải là một yếu tố đơn lẻ mà là sự hội tụ,” bà Marta Tawil Kuri, giáo sư nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế thuộc Đại học Mexico, nhận định. Theo bà, các lãnh đạo cánh hữu tìm kiếm sự công nhận từ Washington, các cộng đồng Tin Lành mang lại nền tảng bầu cử và ý thức hệ, cùng một chiến dịch ngoại giao của Israel đang tìm thấy đất phát triển ở Mỹ Latinh đúng lúc hình ảnh của nước này xấu đi ở nơi khác.

Đảo ngược chính sách sau thay đổi chính phủ

Người tiền nhiệm của ông de la Espriella tại Colombia là Gustavo Petro, một cựu chiến binh cánh tả, người đã cắt quan hệ với Israel với cáo buộc cuộc chiến ở Gaza mang tính diệt chủng. Ông Petro dừng xuất khẩu than Colombia sang Israel, chấm dứt hợp tác quân sự và an ninh, đồng thời dự kiến mở đại sứ quán Colombia tại Palestine.

Từ khi lên nắm quyền hồi tháng 8, ông de la Espriella đã nhanh chóng đảo ngược lập trường của Bogota: công bố kế hoạch chuyển đại sứ quán từ Tel Aviv tới Jerusalem, bổ nhiệm lại đại sứ và thậm chí công nhận quyền kiểm soát của Israel đối với cao nguyên Golan — vùng lãnh thổ Syria đang bị chiếm đóng.

Theo bà Kuri, hệ thống tổng thống mạnh cùng bộ máy ngoại giao yếu và thiếu chuyên nghiệp cho phép các nguyên thủ mới nhanh chóng xoay chuyển lập trường về các vấn đề như quan hệ với Israel. “Khác với Mỹ, nơi ủng hộ Israel tương đối ổn định qua các chính quyền nhờ thể chế vững chắc và đồng thuận lưỡng đảng, ở phần lớn Mỹ Latinh chính sách đối ngoại có thể đảo chiều mạnh từ cuộc bầu cử này sang cuộc bầu cử khác vì thiếu vùng đệm thể chế đó,” bà nói.

Năm 2023, Argentina bầu ông Javier Milei, một người theo chủ nghĩa dân túy cánh hữu, làm tổng thống. Ông cam kết chuyển đại sứ quán tới Jerusalem, từ chối công nhận nhà nước Palestine tại Liên Hợp Quốc và tự nhận là “tổng thống thân Zionist nhất thế giới”.

Tại Bolivia, chính quyền cánh tả của ông Evo Morales (nhiệm kỳ 2006-2019) từng từ chối duy trì quan hệ ngoại giao đầy đủ với Israel. Chính sách này tiếp tục dưới thời Tổng thống Luis Arce, người cùng các lãnh đạo cánh tả khác trong khu vực triệu hồi đại sứ khỏi Israel sau ngày 7/10/2023. Khi ông Arce thất cử năm ngoái, người kế nhiệm Rodrigo Paz đã nhanh chóng đảo ngược chính sách.

Không lâu sau khi nhậm chức hồi tháng 8, Tổng thống Chile Jose Antonio Kast cũng hủy bỏ các biện pháp mà người tiền nhiệm cánh tả áp dụng với Israel, bổ nhiệm một đại sứ tự nhận là “người Zionist kiêu hãnh”.

Tại Honduras, chính quyền cánh tả được thay bằng lãnh đạo cánh hữu hồi tháng 1. Tổng thống mới Nasry Asfura, cháu của những người nhập cư Palestine từ Bethlehem, cũng bổ nhiệm lại đại sứ tại Israel trong năm nay. Hồi tháng 8, Venezuela tuyên bố khôi phục quan hệ lãnh sự với Israel, đảo ngược gần hai thập kỷ lập trường đối đầu dưới thời các lãnh đạo Nicolas Maduro và Hugo Chavez.

Ngoài quyết định về đại sứ quán, các chính phủ Mỹ Latinh đôi khi cũng ủng hộ các nỗ lực pháp lý chống Israel liên quan cuộc chiến Gaza. Mexico, Bolivia, Colombia, Brazil, Chile, Belize, Cuba và Nicaragua nằm trong số các chính phủ từng ủng hộ vụ kiện diệt chủng của Nam Phi chống Israel tại Tòa án Công lý Quốc tế.

Tín hiệu trong thời Trump

Khi ông Flavio Bolsonaro phát động chiến dịch tranh cử tổng thống Brazil hồi tháng 7, ông đứng cạnh Tổng thống Argentina Milei. Một số người trong đám đông vẫy cờ Israel và theo dõi video Thủ tướng Netanyahu gọi ông Bolsonaro là bạn và là “người đấu tranh vĩ đại cho tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước”.

Theo ông Alexander Main, Giám đốc chính sách quốc tế tại Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách có trụ sở tại Washington, việc để lãnh đạo nước ngoài đóng vai trò nổi bật như vậy trong một chiến dịch tranh cử là “chưa từng có ở Mỹ Latinh” và “trước đây chưa từng xảy ra, ít nhất là không công khai đến vậy”.

Theo giới chuyên gia, chiến dịch của ông Bolsonaro đang tìm cách gắn mình vào một trại chính trị rộng lớn hơn do ông Trump dẫn dắt ở bán cầu và có Israel tham gia trên bình diện quốc tế. Một số chính trị gia nhận được sự ủng hộ trực tiếp từ ông Trump, như ông de la Espriella ở Colombia và ông Asfura ở Honduras.

Họ đã tham gia các nhóm cánh hữu mới do Mỹ dẫn dắt, như “Lá chắn châu Mỹ”, một liên minh an ninh chống ma túy quy tụ Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Costa Rica, Cộng hòa Dominica, Ecuador, El Salvador, Guyana, Honduras, Panama, Paraguay, Peru và Trinidad và Tobago. Sáng kiến này là một phần trong chính sách của ông Trump với Tây bán cầu nhằm ngăn ảnh hưởng của các cường quốc khác như Trung Quốc.

Các thành viên của khối do ông Trump dẫn dắt đã giúp triển khai những chính sách gây tranh cãi của Mỹ nhằm răn đe di cư, như El Salvador tiếp nhận người bị trục xuất từ nước thứ ba thay cho Mỹ. Theo ông Main, họ cũng chọn cách đóng khung cuộc chiến chống ma túy như một dạng chiến tranh chống khủng bố mới, một cuộc xung đột có tính tổng lực lấy cảm hứng từ cuộc chiến của Israel với người Palestine.

“Họ tìm thấy điểm chung với Israel ở nhiều vấn đề như vậy,” ông Main nói. Theo ông, trước đây các chính trị gia cánh tả trong khu vực từng gọi những gì xảy ra ở Gaza là tội ác chiến tranh và vi phạm nhân quyền; nay một số thành phần lại coi đó là cuộc chiến sinh tồn chống một kẻ thù cố rễ, đáng để đóng khung theo kiểu chiến tranh chống khủng bố.

Ông Main cho rằng quan hệ tốt với Israel có thể mang lại quyền tiếp cận các nguồn lực quân sự và an ninh quan trọng, gồm phần mềm gián điệp tinh vi như Pegasus — do một công ty phần mềm Israel phát triển — cùng việc mua máy bay chiến đấu hoặc huấn luyện lực lượng.

Thỏa thuận Isaac và vận động hành lang của Tin Lành

Cuộc mít tinh hồi tháng 8 tại Brazil có video phát biểu của ông Netanyahu cũng là nỗ lực tranh thủ sự ủng hộ của một khối cử tri lớn và có ảnh hưởng, những người coi việc bảo vệ Israel là một phần thế giới quan tôn giáo của họ.

Mặt trận Nghị viện Tin Lành, nhóm nghị sĩ Tin Lành ủng hộ Israel, chiếm hơn 40% Hạ viện và hơn một phần tư Thượng viện Brazil. Nếu hợp lại thành đảng, liên minh lỏng lẻo này sẽ trở thành đảng lớn thứ ba tại nước này.

“Các cử tri đó ngày càng được chính trị hóa trong những năm gần đây, đến mức việc tranh thủ họ mang lại lợi ích cho chính trị gia, và một trong những cách để làm điều đó là ủng hộ Israel,” ông Main nói.

Theo bà Kuri, Brazil không phải nước duy nhất chứng kiến làn sóng Tin Lành thúc đẩy quan hệ với Israel. “Chủ nghĩa Tin Lành — đặc biệt là chủ nghĩa Zionist Kitô giáo — là một nhân tố có thật và đang lớn lên ở các nước như Honduras và Guatemala,” bà nói. Khoảng 40% dân số hai nước này là người Tin Lành và cả hai chính phủ đều đã chuyển đại sứ quán tới Jerusalem.

Các nhóm từ Mỹ cũng vận động hành lang thay cho Israel. Liên minh Latino vì Israel, do mục sư Tin Lành Mario Bramnick có trụ sở tại Florida lãnh đạo, cử các phái đoàn đi khắp Mỹ Latinh và đã gặp lãnh đạo ở Guatemala, El Salvador, Brazil, Panama, Chile và Costa Rica. Trên trang web, nhóm này nêu lập trường ủng hộ Israel dựa trên Kinh Thánh. Người phát ngôn của ông Bramnick từ chối bình luận.

Năm 2025, Giải thưởng Genesis — một tổ chức phi lợi nhuận của Israel được thành lập với quỹ tài trợ 100 triệu USD và có chính phủ Israel hậu thuẫn — trao 1 triệu USD cho Tổng thống Argentina Milei vì “sự ủng hộ dứt khoát đối với Israel trong một trong những thời điểm khó khăn nhất kể từ khi Nhà nước Do Thái ra đời”.

Ông Milei nhận số tiền và thành lập Thỏa thuận Isaac, lấy mô hình từ Thỏa thuận Abraham do ông Trump hậu thuẫn nhằm khôi phục quan hệ ngoại giao và kinh tế giữa Israel với thế giới Arab. Sáng kiến này cấp tiền tài trợ cho các nhóm xã hội dân sự ủng hộ Israel ở Mỹ Latinh, đồng thời theo dõi tỉ mỉ nhiều động thái tín hiệu của các chính phủ cánh hữu những tháng gần đây, từ chuyển đại sứ quán tới Jerusalem đến cách bỏ phiếu tại các nghị quyết liên quan Israel ở Liên Hợp Quốc.

Cuối tháng 9, sau khi ông Netanyahu dự phiên họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc — nơi phần lớn khán giả bước ra ngoài để phản đối bài phát biểu của ông — nhà lãnh đạo Israel cùng lãnh đạo Bolivia, Panama và Paraguay tổ chức hội nghị riêng. Ông kêu gọi họ tham gia Thỏa thuận Isaac, viết trên X rằng ông muốn “mở rộng vòng tình hữu nghị và đối tác với Israel”.