Tương lai số của Nam bán cầu không được phép thuộc về Bezos và Musk

Amazon vừa công bố dịch vụ internet vệ tinh Leo sẽ gia nhập thị trường Nam Phi vào năm 2027 thông qua Herotel, nhà cung cấp internet cố định lớn nhất nước này. Đây là thỏa thuận đầu tiên của Leo tại châu Phi, nhằm kết nối các hộ gia đình và doanh nghiệp nằm ngoài vùng phủ sóng cáp quang và mạng không dây cố định. Herotel phục vụ hơn 350.000 khách hàng tại hơn 550 thị trấn, giúp Amazon tiếp cận các vùng nông nghiệp và nông thôn nơi khoảng cách, địa hình và dân cư thưa thớt khiến mạng lưới truyền thống trở nên tốn kém.

Amazon đang tham gia vào một thị trường đang được chuyển đổi bởi internet vệ tinh. Starlink, dịch vụ internet vệ tinh của SpaceX do Elon Musk điều hành, đã phục vụ 10,3 triệu thuê bao tại 164 quốc gia và vùng lãnh thổ với khoảng 9.000 vệ tinh tính đến tháng 3, phản ánh sự mở rộng nhanh chóng tại châu Phi, Mỹ Latinh và châu Á.

Các dịch vụ vệ tinh có thể mang lại kết nối cho các khu vực chưa được phục vụ, nhưng liệu các hộ gia đình nghèo có đủ khả năng chi trả hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ. Tuy nhiên, lời hứa về kết nối phổ quát tiềm ẩn một rủi ro sâu sắc: các cộng đồng được kết nối bởi các dịch vụ này có thể trở nên phụ thuộc vào các tập đoàn nước ngoài kiểm soát hạ tầng mà nền kinh tế và đời sống công cộng của họ ngày càng dựa vào.

Truy cập internet định hình ai có thể học tập, làm việc, kinh doanh, giao dịch ngân hàng, liên lạc, nhận dịch vụ công và tham gia đời sống chính trị. Chủ sở hữu mạng lưới quyết định nơi họ hoạt động, mức phí và điều kiện truy cập. Vào tháng 9/2024, Starlink ban đầu từ chối lệnh của Brazil về việc chặn X, một công ty khác do Musk kiểm soát, trước khi đảo ngược quyết định. Sự việc cho thấy các mạng lưới thiết yếu có thể tạo ra đòn bẩy phi thường cho các công ty tư nhân đối với chính phủ.

Amazon và SpaceX gắn chặt với hạ tầng an ninh quốc gia của Mỹ. SpaceX nhận hợp đồng phóng vệ tinh an ninh quốc gia năm 2025, dự kiến 28 nhiệm vụ với giá trị 5,9 tỷ USD từ năm tài khóa 2025 đến 2029, trong khi Amazon Web Services (AWS) cung cấp dịch vụ đám mây bảo mật cho các cơ quan quốc phòng và tình báo Mỹ. Hạ tầng của họ đã đan xen với quyền lực nhà nước Mỹ. Giao phó các mạng lưới thiết yếu ở các nước nghèo cho họ sẽ mở rộng sức mạnh chiến lược của Mỹ vào nền kinh tế, thể chế và đời sống hàng ngày của các nước này.

Trong số 2,2 tỷ người chưa được kết nối internet, 96% sống ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Ở châu Phi, chỉ 36% dân số sử dụng internet, giảm xuống 21% ở khu vực nông thôn. Băng thông rộng cố định, khi có, tốn hơn một phần tư thu nhập trung bình hàng tháng ở nước thu nhập thấp.

Mạng vệ tinh tiếp cận những nơi bị bỏ quên bởi cáp quang và nhà mạng di động, nhưng không thể tự mình vượt qua chi phí dữ liệu, thiết bị và điện. Tại Nigeria, Starlink tăng phí hàng tháng cho hộ gia đình thêm 50% vào tháng 4/2025, từ 38.000 lên 57.000 naira (28 đến 42 USD), sau khi nỗ lực tăng gần gấp đôi trước đó gặp phản ứng từ cơ quan quản lý.

Một công ty đặt ra các điều kiện đó đang thực thi quyền lực chính trị mà không có trách nhiệm dân chủ. Sự kết hợp giữa hạ tầng nước ngoài và quyền lực không phải chịu trách nhiệm này có tiền lệ thuộc địa ở châu Phi.

Từ 1890 đến 1898, một công ty Bỉ xây dựng tuyến đường sắt Matadi-Leopoldville để chở cao su và ngà voi từ Nhà nước Tự do Congo của Vua Leopold II sang châu Âu. Cộng đồng Congo bị ép buộc thu thập tài nguyên mà tuyến đường vận chuyển, trong khi chế độ thực dân kiểm soát tuyến đường và thu lợi nhuận.

Facebook sau đó đã tái tạo logic đó trên nền tảng số.

Ngày 10/2/2015, Facebook và Reliance Communications ra mắt Internet.org tại sáu bang của Ấn Độ, sau đó đổi tên thành Free Basics vào cuối năm. Các trang web tin tức, y tế, giáo dục và việc làm được chọn không tính phí dữ liệu, trong khi internet rộng lớn hơn phải trả tiền. Đối với hàng triệu người Ấn Độ nghèo lần đầu lên mạng, Facebook có nguy cơ trở thành chính internet, trong khi các doanh nghiệp và phương tiện truyền thông địa phương ngoài cổng thông tin của họ phải cạnh tranh với các dịch vụ miễn phí.

Viễn cảnh đó đã châm ngòi cho một chiến dịch toàn quốc ủng hộ trung lập mạng. Cơ quan quản lý Ấn Độ yêu cầu Reliance đình chỉ Free Basics vào tháng 12/2015, sau đó cấm định giá dữ liệu dựa trên nội dung vào tháng 2/2016. Phán quyết này ngăn Facebook biến đói nghèo thành quyền lực quyết định những gì người dân có thể đọc, học, xem và mua trực tuyến.

Phán quyết của Ấn Độ không làm chậm Free Basics ở nơi khác. Đến tháng 7/2019, dịch vụ này được cho là có mặt tại 30 quốc gia châu Phi, bao gồm Ghana, Kenya và Nigeria. Ở Ghana, khoảng 70% dịch vụ có trụ sở ngoài châu Phi, trong khi các trang tin địa phương lớn vắng bóng. Ở Kenya, người dùng không thể truy cập eCitizen hay Huduma Kenya, cổng để lấy giấy tờ tùy thân, giấy khai sinh và đăng ký kinh doanh. Internet miễn phí của Facebook rõ ràng là xa lạ và không đầy đủ.

Free Basics trao cho Facebook quyền kiểm soát một cổng duy nhất tới internet. Nhưng ảnh hưởng của các tập đoàn đối với kết nối ngày càng mở rộng từ dịch vụ đến hạ tầng truyền tải. Meta dẫn dắt liên danh xây dựng 2Africa, hệ thống lõi kết nối 33 quốc gia ở châu Phi, châu Âu và châu Á. Phần mở rộng Pearls dự kiến sẽ đưa toàn bộ hệ thống lên khoảng 45.000 km. Cáp Equiano do Google tài trợ kết nối châu Âu với Togo, Nigeria, Namibia và Nam Phi.

Amazon dự định kết nối Leo trực tiếp với AWS, cho phép chính phủ và doanh nghiệp chuyển dữ liệu vào các dịch vụ lưu trữ, phân tích và trí tuệ nhân tạo của mình. Vào tháng 4, Amazon đồng ý mua lại Globalstar, một công ty truyền thông vệ tinh Mỹ, thỏa thuận này sẽ cung cấp vệ tinh, quyền phổ tần và hạ tầng cho dịch vụ trực tiếp tới thiết bị.

Mối nguy không phụ thuộc vào việc Amazon sở hữu mọi thứ truyền qua Leo. Nó phát sinh khi một tập đoàn nước ngoài cung cấp nhiều lớp hạ tầng số mà chính phủ và doanh nghiệp dựa vào: kết nối, lưu trữ đám mây, phân tích và trí tuệ nhân tạo. Dữ liệu có thể đi ra nước ngoài, được xử lý thành thông tin thương mại và quay lại dưới dạng dịch vụ trả phí. Khi Nam bán cầu cung cấp người dùng và thị trường, trong khi quyền sở hữu, lợi nhuận và kiểm soát nằm ở Mỹ, kết nối trở thành chủ nghĩa thực dân số.

Starlink minh họa tốc độ tích lũy quyền lực như vậy. Đến tháng 4/2025, ba năm sau khi vào Brazil, Starlink chiếm gần bốn phần năm thị trường băng thông rộng vệ tinh dân dụng của nước này với hơn 362.000 thuê bao cá nhân.

Tuy nhiên, Brazil vẫn duy trì quyền kiểm soát công đối với một phần hạ tầng vệ tinh. Vệ tinh SGDC của nước này đã kết nối hơn 12.000 điểm công cộng, bao gồm 9.380 trường học nông thôn và 356 cơ sở y tế. Điều này cho thấy các nhà cung cấp nước ngoài có thể bổ sung cho hạ tầng công mà không thay thế nó.

Ở Nam Phi, Namibia đã hành động trước khi Starlink trở nên thiết yếu. Cơ quan quản lý nước này từ chối đơn xin giấy phép và phổ tần của công ty vào tháng 3 vì công ty con 100% vốn nước ngoài không đáp ứng yêu cầu sở hữu địa phương 51% và các tiêu chí tuân thủ khác, sau đó bác bỏ đơn xem xét lại vào tháng 6.

Ở phía bên kia biên giới, Nam Phi minh họa cả vai trò và giới hạn của sự tham gia địa phương. Trong khi Starlink vẫn chưa được cấp phép, Amazon dự định tham gia thị trường qua quan hệ đối tác với Herotel. Theo thỏa thuận, Amazon sẽ cung cấp dung lượng vệ tinh, còn công ty Nam Phi sẽ đảm nhận dịch vụ khách hàng, lắp đặt và vận hành hiện trường.

Đạo luật Truyền thông Điện tử Nam Phi yêu cầu các tổ chức giữ giấy phép truyền thông cá nhân phải có ít nhất 30% sở hữu bởi các nhóm bị thiệt thòi về mặt lịch sử. Vào tháng 12, chính phủ chỉ đạo Cơ quan Quản lý Truyền thông Độc lập Nam Phi (ICASA) công nhận các chương trình đầu tư tương đương vốn chủ sở hữu như một sự thay thế cho sở hữu trực tiếp. Nhưng ICASA cho biết vào tháng 5 rằng Đạo luật Truyền thông Điện tử sẽ phải được sửa đổi trước khi các chương trình như vậy được công nhận đầy đủ.

Herotel sẽ giữ việc phân phối và dịch vụ tại địa phương, nhưng Amazon sẽ kiểm soát vệ tinh, phần mềm và chiến lược công ty của Leo. Sự tham gia của địa phương mang lại cho người Nam Phi một vai trò trong kinh doanh, không phải quyền kiểm soát mạng lưới cơ bản.

Quyền kiểm soát công lớn hơn phải đi kèm với các đảm bảo dân chủ. Năm 2025, ít nhất 313 vụ ngắt internet được ghi nhận tại 52 quốc gia, trong đó có 30 vụ tại 15 quốc gia châu Phi, cắt truy cập trong bầu cử, biểu tình và xung đột. Không một công ty hay chính phủ nào được phép đình chỉ quyền truy cập hợp pháp mà không có thẩm quyền pháp lý minh bạch, xem xét độc lập và biện pháp khắc phục hiệu quả. Chủ quyền số phải thuộc về người dân, không phải đảng cầm quyền.

Giấy phép nên yêu cầu biểu giá xã hội, đóng góp dịch vụ phổ cập, trung lập mạng, chuyển giao công nghệ ràng buộc và quy tắc về chuyển dữ liệu xuyên biên giới. Nhà cung cấp dịch vụ thiết yếu phải đảm bảo tính liên tục, trong khi cơ quan quản lý nên cấm các thỏa thuận độc quyền nhốt các nhà khai thác địa phương trong mạng lưới nước ngoài. Công bố chủ sở hữu hưởng lợi phải đảm bảo các quy tắc cổ phần địa phương mang lại lợi ích cho cộng đồng, không phải cho các trung gian có quan hệ chính trị.

Cấp phép có thể hạn chế quyền lực công ty nhưng không thể tạo ra quyền sở hữu. Vì mạng vệ tinh và các công ty công nghệ hoạt động xuyên biên giới, quy định quốc gia đơn lẻ là không đủ. Liên minh châu Phi nên sử dụng Hiệp ước Số châu Phi và Khung Chính sách Dữ liệu của mình để phát triển các quy tắc cấp phép vệ tinh chung với Liên minh Viễn thông châu Phi về phổ tần và cạnh tranh.

eLAC2026 của Mỹ Latinh và Kế hoạch tổng thể số ASEAN 2030 có thể hỗ trợ các tiêu chuẩn tương tự. Chính phủ nên gộp nhu cầu và chỉ đạo các ngân hàng phát triển khu vực tài trợ cho cáp quang do công kiểm soát, trung tâm trao đổi internet, trung tâm dữ liệu và dung lượng vệ tinh dùng chung.

Amazon Leo và Starlink có thể giúp kết nối các cộng đồng bị bỏ rơi bởi chính phủ và các nhà khai thác truyền thống, nhưng kết nối phải mở rộng tự do thay vì chuyển giao quyền lực cho các tập đoàn nước ngoài. Tương lai số của Nam bán cầu không được phép thuộc về Jeff Bezos và Elon Musk.