Từ Aden đến Sanaa, người Yemen vật lộn với chi phí sinh hoạt tăng vọt

Sanaa, Aden và Marib, Yemen – Khi giao tranh giữa chính phủ Yemen và lực lượng Houthi tiếp tục leo thang trên khắp đất nước, hàng triệu người dân Yemen đang phải đối mặt với một cuộc chiến khác, xa rời tiền tuyến: điều kiện sống và kinh tế ngày càng tồi tệ.

Lương của nhiều bộ phận lao động không được trả hoặc trả không đều đặn, trong khi giá hàng hóa và dịch vụ tăng cao. Tình hình càng thêm phức tạp bởi hệ thống ngân hàng bị chia cắt, khiến việc chuyển tiền giữa các vùng khác nhau trong nước trở nên khó khăn hơn.

Từ những người mua sắm chật vật ở Aden, đến các gia đình di dời ở Marib và công chức không được trả lương ở Sanaa, người Yemen buộc phải đưa ra những lựa chọn khó khăn về việc họ có thể chi trả cho thứ gì và phải cắt bỏ thứ gì.

Aden: Chi phí thực phẩm nuốt chửng tiền lương

Tại Aden, thủ đô lâm thời của chính phủ Yemen được quốc tế công nhận ở miền Nam, vấn đề không hẳn là thiếu hàng hóa trên thị trường mà là người dân không đủ khả năng chi trả.

Tiền lương không theo kịp chi phí thực phẩm, tiền thuê nhà, chăm sóc sức khỏe và đi lại ngày càng tăng, khiến người lao động hầu như không còn tiền vào cuối tháng.

Hậu quả thể hiện rõ qua số lượng ít hơn và các sản phẩm rẻ hơn trong giỏ hàng của người mua sắm, cùng những quyết định buộc phải cắt giảm.

Bushra Abdullah Abdulwarith là nhân viên chính phủ ở Aden. Cô kiếm được 78.000 riyal Yemen (50 USD) mỗi tháng theo tỷ giá chợ đen, trong khi chi phí thực phẩm hộ gia đình điển hình ở các khu vực do chính phủ kiểm soát vào khoảng 130.366 riyal (83 USD), theo ước tính của Sáng kiến Theo dõi Kinh tế Yemen. Đó là chưa tính tiền thuê nhà, đi lại, chăm sóc sức khỏe và các chi phí khác.

Những khó khăn kinh tế mà những người như Bushra phải đối mặt cho thấy hơn một thập kỷ chiến tranh đã tàn phá nền kinh tế như thế nào. Theo Ngân hàng Thế giới, GDP thực bình quân đầu người đã giảm khoảng 58% kể từ năm 2015.

Sự chia rẽ trong các thể chế tiền tệ giữa chính phủ và Houthi – lực lượng đã vận hành thể chế riêng từ khi chiếm thủ đô Sanaa năm 2014 – cùng với gián đoạn xuất khẩu dầu mỏ và viện trợ quốc tế suy giảm đều góp phần vào sự suy thoái kinh tế.

Bushra nói với Al Jazeera rằng giá cả tăng buộc nhiều hộ gia đình phải từ bỏ gần như mọi mặt hàng không thiết yếu và cắt giảm một số thực phẩm cơ bản đắt đỏ, đặc biệt là thịt. Một số gia đình khác chuyển sang mua thực phẩm với số lượng nhỏ hơn, đôi khi mua chịu hoặc vay nợ.

Nhu cầu giảm

Tác động của giá cả tăng không chỉ thể hiện qua các con số kinh tế mà còn ở cách người dân mua sắm.

Ayman al-Maqtari, làm việc tại một trung tâm mua sắm ở quận Mansoura của Aden, cho biết khách hàng của anh giờ đây hiếm khi mua các mặt hàng không thiết yếu.

Với các mặt hàng thiết yếu như gạo, đường, bột mì và dầu ăn, anh nhận thấy khách hàng cân nhắc giá từng món trước khi bỏ vào giỏ. Họ cũng mua số lượng nhỏ hơn, chẳng hạn chọn bao gạo 5kg thay vì 40kg.

"Nhiều người đã sống qua ngày, qua tuần", Ayman nói với Al Jazeera, thêm rằng nhiều gia đình mua chịu khi hết tiền trước cuối tháng.

Sức mua giảm cũng ảnh hưởng đến hoạt động thương mại.

Trên nhiều con phố và trung tâm mua sắm ở Aden, các quảng cáo giảm giá và ưu đãi đặc biệt ngày càng xuất hiện nhiều trên cửa hàng và trang mạng xã hội của nhà bán lẻ, khi doanh nghiệp cố thu hút khách hàng và tăng doanh số.

Theo các nhà bán lẻ, nhu cầu yếu đặc biệt rõ ở những mặt hàng mà hộ gia đình có thể trì hoãn mua, như quần áo và đồ gia dụng. Tỷ trọng thu nhập dành cho thực phẩm, thuê nhà, chăm sóc sức khỏe và đi lại ngày càng tăng.

Mức tăng lương hạn chế

Chính phủ Yemen đã phê duyệt khoản trợ cấp chi phí sinh hoạt 20% vào tháng 5 cho công chức, nhằm giảm bớt áp lực giá cả tăng. Nhưng khoản này được tính dựa trên lương cơ bản của mỗi nhân viên, thay vì tổng thu nhập, khiến mức tăng thực tế khá nhỏ với nhiều người lao động.

Bushra, nhân viên chính phủ ở Aden, cho biết khoản tăng này không cải thiện được mấy tình hình tài chính gia đình cô. Cô mô tả trợ cấp này như "một loại thuốc giảm đau tạm thời, không phản ánh mức độ áp lực thực tế lên mức sống của người dân".

Trường hợp của cô không hề đơn lẻ. Đầu tháng 10, Chương trình Lương thực Thế giới cho biết giám sát mới nhất tại các khu vực do chính phủ kiểm soát cho thấy 74% hộ gia đình không thể đáp ứng nhu cầu thực phẩm cơ bản.

Một trong những nơi khủng hoảng thể hiện rõ là Marib, thành phố do chính phủ kiểm soát ở phía đông Sanaa, nơi có hàng trăm nghìn người di dời sinh sống. Dân số tăng mạnh trong những năm chiến tranh tại vùng trước đây là tỉnh lẻ đã gây áp lực lên nhà ở, việc làm và dịch vụ công của thành phố.

Công chức ở Marib thấy lương biến mất trong vài ngày đầu sau khi được trả, lao động chật vật tìm được vài ngày công, và các gia đình di dời buộc phải chọn giữa mua nước và mua sữa.

Salah al-Zuhaifi làm việc cho một cơ quan chính phủ ở Marib. Anh cho biết chiến tranh đã chia cắt anh với cha mẹ sống ở vùng do Houthi kiểm soát.

Ở một mình tại Marib, al-Zuhaifi nói lạm phát đã bào mòn phần lớn sức mua của đồng lương.

"Dù bạn kiếm được bao nhiêu, cũng không đủ đáp ứng nhu cầu", anh nói.

Abu Mohammed Nasser al-Asbahi, một công chức khác, cũng mô tả cuộc sống chật vật tương tự.

Ông nói với Al Jazeera rằng mình kiếm 400.000 riyal (250 USD) mỗi tháng, nhưng hơn nửa số đó dành cho tiền thuê nhà, để lại rất ít cho các chi phí khác.

"Chúng tôi chưa hết một phần ba tháng là lương đã hết", ông nói, giải thích rằng gia đình ông sống những ngày còn lại nhờ vay nợ và mua chịu từ các cửa hàng địa phương.

Ngành y tế ở Marib cũng bị ảnh hưởng bởi việc cắt giảm chi tiêu lan rộng.

Dược sĩ Khaled Mohsen nói với Al Jazeera rằng giá thuốc tăng khiến nhiều bệnh nhân từ chối một phần đơn thuốc và chỉ mua những gì họ cho là cần thiết nhất.

Trong khi đó, người mắc bệnh mạn tính ngày càng giảm liều thuốc để dùng lâu hơn trước khi phải mua thêm, gây ra những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.

Khu vực do Houthi kiểm soát

Cư dân Sanaa và các khu vực đông dân khác ở tây bắc Yemen, do Houthi – nhóm vũ trang còn gọi là Ansar Allah – kiểm soát từ năm 2014, cũng đang đối mặt với khủng hoảng kinh tế và chi phí sinh hoạt ngày càng tồi tệ, tương tự những nơi khác trong nước.

Nhiều yếu tố đang thúc đẩy cuộc khủng hoảng, đặc biệt là lương công chức không được trả, sức mua suy giảm, giá hàng hóa và dịch vụ tăng, cùng hậu quả kéo dài từ việc hệ thống tiền tệ và ngân hàng bị chia cắt những năm đầu chiến tranh.

Nhiều công chức ở vùng Houthi kiểm soát đã nhiều năm không nhận lương đều đặn, một số ngành chỉ nhận được khoản trả hạn chế hoặc nửa lương không theo định kỳ.

Ngay cả khi được trả, số tiền cũng không đủ trang trải nhu cầu cơ bản của gia đình trong bối cảnh chi phí sinh hoạt tăng cao.

Trong khi đó, lao động khu vực tư nhân và chủ doanh nghiệp chịu áp lực ngày càng lớn do hoạt động kinh tế suy giảm, nhiều loại phí và khoản thu, cùng thiếu cơ hội việc làm. Tình hình này làm xói mòn thu nhập và sự an toàn công việc.

Tỷ giá riyal Yemen ở Sanaa do Houthi kiểm soát ổn định hơn so với các khu vực chính phủ kiểm soát. Houthi đã áp đặt kiểm soát tiền tệ nghiêm ngặt, cấm lưu hành tiền giấy mới do chính phủ Yemen in, và duy trì tỷ giá gần như cố định.

Tuy nhiên, điều đó không hẳn đồng nghĩa với sức mua mạnh hơn. Thị trường gặp khó khăn do thiếu tiền mặt và sự chia cắt giữa các hệ thống tiền tệ và ngân hàng ở các vùng khác nhau, bao gồm chi phí chuyển tiền tăng.

Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều hộ gia đình sống nhờ kiều hối trong nước và quốc tế.

Với cư dân ở vùng Houthi kiểm soát, kết quả là một nền kinh tế nơi đồng tiền có thể tương đối ổn định nhưng sinh kế lại bấp bênh. Nhiều năm lương không được trả và cơ hội việc làm hạn chế khiến nhiều gia đình chật vật chi trả nhu cầu cơ bản, với ít lựa chọn ngoài vay nợ, cắt giảm chi tiêu hoặc dựa vào hỗ trợ từ người thân.