'Truyền lửa' Afrobeat: Nghề hype đưa sân khấu châu Phi bùng nổ

Từ một buổi thuyết trình ở giảng đường, Tobi Michael Adeyeye đã trở thành một trong những gương mặt tiên phong của làn sóng gọi là Afrohype — kiểu biểu diễn đưa đám đông vào nhịp bằng những câu hô, tiếng đệm và năng lượng bùng nổ trên nền nhạc Afrobeat.

Theo bài viết trên The Guardian, câu chuyện bắt đầu từ khóa sinh viên ngành lịch sử năm 2015 tại Đại học Lagos. Bài thuyết trình học kỳ đầu của Adeyeye cuốn hút đến mức bạn học bắt đầu gọi anh là Toby Shang, theo tên một triều đại Trung Quốc thế kỷ 16 mà anh thuyết trình. Cách anh khuấy động đám đông được rèn từ thời trung học, khi làm “ginger-man” (người tiếp lửa) trong một ban nhạc ba người và làm gia sư riêng. Đến năm cuối đại học, những câu cửa miệng lan truyền và nguồn năng lượng của anh đã giúp anh có ca khúc nổi tiếng Shedibalabala.

Hiện 32 tuổi, Toby Shang tự nhận mình là một trong những “người truyền giáo và tiên phong” của dòng biểu diễn mà một số người gọi là Afrohype hoặc lamba. Anh đã tổ chức chương trình rave riêng, phát hành hai EP và điều hành bốn khóa School of Hype — lớp học kéo dài một ngày kèm chương trình cố vấn trực tuyến, từng đào tạo nhiều gương mặt mới.

Hype man không hát cũng không rap trọn vẹn mà biểu diễn những đoạn hô, đệm và những âm thanh mô phỏng trên nền nhạc mới hoặc bản phối quen thuộc như Dorime — bản làm lại tại Nigeria của ca khúc Ameno (1996) nhóm nhạc Pháp Era. Khi ấy, khách quen ở hộp đêm có thể tặng tiền hoặc “spray” tiền — tục lệ của người Nigeria là ném hoặc đặt tiền lên người nghệ sĩ để chúc mừng.

Hiện hype có mặt khắp các bữa tiệc cưới, rave và tiệc doanh nghiệp. Trên Instagram, một thiếu niên nổi tiếng nhờ ghi những đoạn hype dài 30 giây cho người có sinh nhật theo yêu cầu của bạn bè hoặc người thân.

Bác sĩ và nhà phê bình văn hóa Dami Ajayi, hiện sống ở London, nhận xét: “Hype man có tài ăn nói và kiểm soát micro rất tốt.” Anh kể từng gặp một hype man tại bữa tiệc ở Tirana hồi tháng trước: “Anh ấy dùng khoảng lặng giữa các câu hát để tung ra những câu đùa hài hước, nhiều câu khá táo bạo và mang định kiến giới.”

Dù là lĩnh vực do nam giới chiếm ưu thế, vẫn có một số phụ nữ tạo dấu ấn, như nghệ sĩ bikutsi Lady Ponce ở Yaoundé, được gọi là “quý bà 100.000 vôn” nhờ năng lượng biểu diễn. Những gương mặt nữ khác gồm Deborah “Hype Queen Baddy” Francis — học viên của School of Hype, qua đời hồi tháng 9 — và người dẫn chương trình phát thanh Melody “M.I.A” Adigo, đều ở Lagos.

Nghệ thuật hype ở Tây và Trung Phi bắt nguồn từ truyền thống hát ca ngợi và hát đối đáp đã ăn sâu nhiều thế kỷ trong cộng đồng người gốc Phi ở hai bờ Đại Tây Dương. Ở Tây Phi, truyền thống này thể hiện qua những người kể chuyện truyền khẩu gọi là griot. Tại Mỹ, nó được duy trì qua negro spiritual — những bài dân ca thiêng do người Mỹ gốc Phi bị nô dịch sáng tác.

Những phong cách này đặt nền móng cho truyền thống atalaku (nghĩa là “nhìn đây, nhìn tôi” trong tiếng Kikongo của CHDC Congo), nở rộ ở Kinshasa thập niên 1980 và dẫn đến sân khấu hype ngày nay. Những người tiêu biểu gồm ca sĩ gospel Mỹ Kirk Franklin, trưởng ban nhạc rumba Congo Koffi Olomide và ca sĩ Congo Awilo Longomba.

Thành công của Olomide và Longomba vào đầu thế kỷ 21 tạo cơn sốt ở Bờ Biển Ngà, nơi dòng nhạc coupé-décalé tiếp nhận xu hướng atalaku cùng farotement — hành vi phô trương bằng cách ném tiền cho nghệ sĩ hoặc khách tại tiệc. Câu hát khuyến khích khán giả phi như ngựa trong bản hit năm 2003 của DJ Arafat — “Tout le monde galope, kirikata kirikata” — đã ảnh hưởng đến các ca khúc sau này của nhạc sĩ Afrobeats Nigeria Flavour N’abania và Skales.

Đài truyền hình quốc gia Bờ Biển Ngà RTI từng tổ chức cuộc thi tìm kiếm tài năng atalaku trong nhiều năm. Lili Djely, phụ nữ gốc Mali ở Bờ Biển Ngà, thắng giải năm 2006 nhờ pha trộn tiếng nouchi Bờ Biển Ngà và tiếng Pháp, vượt qua các nam thí sinh. Những năm gần đây, giải thưởng Ghana DJ Awards cũng thêm hạng mục MC/hype man của năm khi hype phát triển mạnh tại đây.

Nhờ thành công của Afrobeats, Afrohype giờ được công nhận là nghề toàn thời gian. Khi giá đặt nghệ sĩ tăng sau Covid-19, nhà tổ chức sự kiện chuyển sang mời hype man — lực lượng từng bị chê chỉ làm voiceover. Theo bài báo, một số hype man được cho là nhận 5–8 triệu naira (khoảng 2.844–4.550 bảng Anh) cho màn trình diễn 30 phút hoặc một giờ.

Tuy vậy, một số nhà quan sát cho rằng hype gây ồn ào tại sự kiện, khuyến khích lối sống phô trương và nhiều người biểu diễn không điều chỉnh ngôn từ, nhịp điệu cho phù hợp từng sự kiện.

Dù vậy, hype man đã trở thành phần không thể thiếu của sân khấu giải trí. Với Toby Shang, họ giúp người tìm niềm vui và khách hộp đêm quay lại sàn nhảy.

“Mọi người đang đối mặt nhiều thử thách… họ cần ai đó nói với họ rằng tiền sẽ về trong tuần tới,” anh nói. “Ai cũng muốn bấm điện thoại hoặc khoe túi Birkin trong hộp đêm. Không ai muốn nhảy vì nhảy bị coi là chuyện của trẻ con. Bạn cần hype man đánh thức phần trẻ thơ trong mỗi người. Một người phụ nữ 60 tuổi có thể nhảy như cô gái trẻ nếu màn hype đủ hay.”