Trung Quốc vì sao không tuân thủ lệnh trừng phạt Iran của Mỹ?

Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) diễn ra tại Bishkek từ ngày 31/8 đến 1/9 vừa qua đã trở thành diễn đàn cho thấy sự thách thức rõ ràng đối với các lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào Iran. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng tham dự sự kiện này.

Tuyên bố chung của hội nghị kêu gọi thành lập một ngân hàng phát triển mới, theo lời Tổng thống Nga Vladimir Putin, sẽ có “sự độc lập tối đa khỏi hệ thống tài chính của các quốc gia sử dụng công cụ kinh tế để đạt được lợi thế đơn phương trong quan hệ quốc tế”.

Sự kiện này diễn ra chỉ một tuần sau khi Mỹ công bố gói trừng phạt mới nhất chống Iran. Thay vì bị cô lập, Iran lại nhận được sự chào đón nồng ấm tại Bishkek, cho thấy Washington đang gặp khó khăn lớn trong việc đảm bảo sự tuân thủ quốc tế đối với các biện pháp trừng phạt của mình.

Đối thủ lớn nhất của Mỹ trong vấn đề này là Trung Quốc. Bắc Kinh một lần nữa đứng về phía Iran, không phải vì động cơ đạo đức hay ý thức hệ, mà vì nước này có thể và có lợi ích để làm như vậy.

Lệnh trừng phạt không hiệu quả

Trung Quốc hiện mua tới 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, một mình duy trì nền kinh tế nước này. Bắc Kinh đã né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ thông qua mạng lưới “hạm đội bóng tối” (tàu dùng để che giấu nguồn gốc Iran của hàng hóa) và các nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ (còn gọi là “teapot”).

Trước tối hậu thư “hoặc theo chúng tôi hoặc chống lại chúng tôi” từ Washington, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố: “Trung Quốc sẽ làm mọi điều cần thiết để kiên quyết bảo vệ quyền và lợi ích của mình”. Sau nhiều cuộc chiến thương mại với Mỹ, Trung Quốc đã phát triển khả năng chịu đựng cao trước đau đớn kinh tế từ Mỹ và cũng không dễ dàng bị đe dọa.

Đối với Bắc Kinh, việc can thiệp từ bên ngoài vào quan hệ thương mại song phương với nước thứ ba là không thể chấp nhận được. Quan trọng hơn, Bắc Kinh coi mối đe dọa của Washington là vô hiệu.

Trung Quốc được bảo vệ khá tốt khỏi các lệnh trừng phạt thứ cấp liên quan đến Iran. Các ngân hàng và công ty Trung Quốc giao dịch với Iran thường thanh toán bằng đồng nhân dân tệ hoặc qua hình thức hàng đổi hàng, khiến họ gần như miễn nhiễm với quyền tài phán ngoài lãnh thổ của Mỹ.

Trong khi đó, một số ít công ty Trung Quốc vẫn thanh toán bằng USD thường bị che giấu sau các lớp công ty vỏ bọc, có thể bị loại bỏ với chi phí thấp. Điều này buộc Washington phải chơi trò “đập chuột” không hồi kết, khi mỗi thực thể bị trừng phạt lại nhanh chóng được thay thế bằng một thực thể khác.

Mỹ có thể trừng phạt các ngân hàng và công ty lớn của Trung Quốc không liên quan đến Iran để gây sức ép, nhưng điều này sẽ mời gọi Bắc Kinh trả đũa tương tự. Với nền kinh tế Mỹ đang căng thẳng và cuộc bầu cử giữa kỳ đang đến gần, đối đầu với Trung Quốc là điều Washington không mong muốn.

Iran không thể thất bại

Ngoài lệnh trừng phạt vô hiệu, Trung Quốc có động cơ khác để đứng về phía Iran: nếu Iran thất bại, toàn bộ Trung Đông có thể quay trở lại quỹ đạo của Mỹ.

Từ góc nhìn của Bắc Kinh, các nước trong khu vực đang tìm kiếm đối tác an ninh thay thế sẽ buộc phải tìm kiếm sự bảo trợ dưới ô an ninh của Mỹ. Điều này không chỉ giáng đòn mạnh vào ảnh hưởng đang tăng của Trung Quốc trong khu vực mà còn làm phức tạp hợp tác trong tương lai về công nghệ cao như 5G, trí tuệ nhân tạo và quốc phòng.

Nghiêm trọng hơn, lợi ích năng lượng của Trung Quốc có thể bị đe dọa. Nước này nhập khẩu 40% dầu từ vùng Vịnh, trong đó Iran chiếm 10%. Nếu phần lớn nguồn dầu nhập khẩu nằm trong tay các nước chịu ảnh hưởng của Mỹ, sinh mệnh kinh tế của Trung Quốc sẽ nằm trong tay Washington.

Chiến thắng của Iran cũng sẽ khuyến khích Mỹ tiếp tục theo đuổi thay đổi chế độ ở các nước có quan hệ chặt chẽ với Bắc Kinh, khiến Trung Quốc khó bảo vệ lợi ích ở nước ngoài hơn, như trường hợp Panama tịch thu hai cảng do Trung Quốc vận hành dưới áp lực của Mỹ.

Sự thận trọng của Trung Quốc

Dù vậy, Trung Quốc không xem mình là đồng minh thân thiết với Iran, thể hiện qua việc nước này ngần ngại tăng cường hỗ trợ. Bắc Kinh lo ngại nếu Iran giành chiến thắng hoàn toàn, Tehran có thể theo đuổi bá quyền khu vực, làm sâu sắc thêm rạn nứt với các nước vùng Vịnh và phá hỏng những nỗ lực ngoại giao của Trung Quốc nhằm hàn gắn quan hệ.

Bắc Kinh duy trì khoảng cách có chừng mực với Tehran. Việc Tổng thống Pezeshkian chưa được mời đến Bắc Kinh cho thấy chính quyền Trung Quốc không muốn có cái ôm quá chặt. Tại hội nghị SCO, nhà lãnh đạo Trung Quốc đã gặp các đối tác Nga và Ấn Độ, nhưng không có cuộc gặp chính thức với ông Pezeshkian, chỉ có tham vấn ở cấp bộ trưởng ngoại giao.

Thông điệp rất tinh tế nhưng rõ ràng: Bắc Kinh coi trọng mối quan hệ nhưng vẫn giữ khoảng cách.

Cân bằng với Washington

Quan hệ với Mỹ, dù cạnh tranh, vẫn rất quan trọng đối với Bắc Kinh. Việc tái lập quan hệ Trung Quốc - Mỹ được ưu tiên hàng đầu, thể hiện qua hai cuộc gặp cấp cao trong năm nay: chuyến thăm của Tổng thống Donald Trump đến Bắc Kinh vào tháng 5 và chuyến đi của Chủ tịch Tập Cận Bình tới Washington dự kiến cuối tháng này.

Trong chuyến thăm đó, hai nhà lãnh đạo đã công bố thỏa thuận xây dựng “quan hệ Trung - Mỹ mang tính xây dựng về ổn định chiến lược”, trong đó hợp tác là trọng tâm, cạnh tranh trong giới hạn và tránh các trò chơi có tổng bằng không.

Trong bối cảnh đó, việc hỗ trợ quá nhiều cho Iran sẽ phản tác dụng. Bắc Kinh đã đứng ngoài cuộc chiến và cam kết không cung cấp vũ khí cho Iran. Điều này được Washington đánh giá cao: Tháng 6 vừa qua, Tổng thống Trump đã công khai cảm ơn Trung Quốc vì giữ thái độ “hoàn toàn trung lập”.

Chính quyền Trump cũng nhận thức rõ lợi ích kinh tế của Trung Quốc tại Iran và có thể không ngạc nhiên trước lập trường của Bắc Kinh về các lệnh trừng phạt mới. Con đường duy nhất thoát khỏi tình thế khó xử này là Washington từ bỏ tư duy bá quyền và quay lại bàn đàm phán – điều đó sẽ kéo dài sự khó khăn cho chính Mỹ và cả thế giới.