Trump hoan nghênh hiệp ước Mecca, nhưng liệu nó có thể thay thế 'ô bảo hộ an ninh' của Mỹ?

Khi Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký kết một hiệp ước phòng thủ chung tại Mecca cách đây 10 ngày, một số nhà phân tích địa chính trị coi thỏa thuận này là thông điệp gửi tới Washington — rằng một số đồng minh quân sự thân cận nhất của Mỹ không còn tin tưởng vào “ô bảo hộ an ninh” của nước này.

Ngày 17/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã lên tiếng cho thấy ông không phản đối việc Trung Đông tự tìm cách bảo vệ mình. “Rất vui khi thấy Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan gần đây đã ký Hiệp định Phòng thủ chung Mecca. Điều đó cho thấy Trung Đông đang đoàn kết lại và các quốc gia cuối cùng sẽ có thể tự vệ một cách hiệu quả hơn”, ông viết trên Truth Social.

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif đã cảm ơn ông Trump trong vòng vài giờ, ca ngợi “sự lãnh đạo dũng cảm và quyết đoán” của ông đã giúp ngăn chặn “một thảm họa hạt nhân ở Nam Á”.

Phản ứng của ông Trump phù hợp với lập trường chính trị lâu nay của ông: cáo buộc các đồng minh không chi đủ cho quốc phòng của chính họ và đang kéo giãn nguồn lực của Mỹ. Tuy nhiên, câu hỏi lớn được đặt ra là liệu các thỏa thuận như hiệp ước Mecca có thể thay thế sự phụ thuộc của Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia vào Mỹ hay không.

Sự rút lui có chủ đích

Các nhà phân tích cho rằng thời điểm ông Trump lên tiếng không phải ngẫu nhiên. Trong năm qua, ông đã thúc ép các đồng minh gánh vác nhiều hơn gánh nặng phòng thủ của chính họ. Tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở The Hague tháng 6/2025, các nước thành viên đã đồng ý tăng mục tiêu chi tiêu quốc phòng từ 2% lên 5% GDP vào năm 2035 sau áp lực từ phía ông Trump.

Trước khi đăng bài về hiệp ước Mecca, ông Trump cũng tuyên bố “cắt giảm đáng kể” các cuộc tập trận quân sự chung với Hàn Quốc, với lý do chi phí và mối quan hệ “rất tốt” với nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un.

Betul Dogan-Akkas, trợ lý giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Ankara, cho rằng vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ trong hiệp ước Mecca cần được nhìn nhận trong bối cảnh rộng hơn đó. “Rõ ràng các quốc gia vùng Vịnh đã mất đi khả năng răn đe kể từ ngày 28/2, và họ phải thiết lập lại khả năng răn đe mà không dựa vào Mỹ”, bà nói, đề cập đến thời điểm Mỹ và Israel phát động chiến tranh chống Iran mà không tham vấn các đồng minh vùng Vịnh.

Tuy nhiên, không phải nhà phân tích nào cũng coi phản ứng của ông Trump là dấu hiệu rút lui khỏi khu vực. Umer Karim, nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu và Nghiên cứu Hồi giáo King Faisal ở Riyadh, cho rằng “Mỹ sẽ vẫn ở lại khu vực, nhưng có thể theo cách mà các đối tác địa phương tăng cường đóng góp và điều chỉnh để lấp đầy khoảng trống do sự phụ thuộc gần như hoàn toàn vào Mỹ để lại”.

Không chỉ là an ninh

Đối với Ankara, Dogan-Akkas cho rằng tính toán không chỉ về an ninh mà còn về vị thế. “Lợi ích chiến lược chính của Thổ Nhĩ Kỳ không phải để tăng cường an ninh quốc gia; lợi ích chính là nhấn mạnh vai trò là nhà cung cấp an ninh, thay vì người tiêu dùng an ninh”.

Gokhan Ereli, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Ibn Haldun ở Istanbul, nhận định sự sẵn sàng ràng buộc với hai đối tác ngoài NATO của Ankara bắt nguồn từ những nghi ngờ lâu nay về Washington. “Nơi các quốc gia vùng Vịnh lo sợ rằng chiếc ô của Mỹ có lỗ hổng, Ankara nghi ngờ rằng chiếc ô đó chưa bao giờ thực sự che chở cho mình”, ông nói, gọi hiệp ước là “một sự phòng hộ mang bản sắc Thổ Nhĩ Kỳ”, không chống Mỹ mà là “hậu phụ thuộc”.

Lời hứa chưa được kiểm chứng

Hiệp ước Mecca nêu rõ một cuộc tấn công vũ trang vào một thành viên “sẽ được coi là tấn công chống lại tất cả”, ngôn ngữ được mô phỏng theo Điều 5 của NATO. Tuy nhiên, Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết một quốc gia bị tấn công trước tiên phải yêu cầu hỗ trợ và xác định loại trợ giúp mong muốn.

Mansoor Ahmed, giảng viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc phòng của Đại học Quốc gia Australia, nhận thấy sự linh hoạt tương tự trong hiệp ước: “Mỗi quốc gia có chủ quyền trong việc xác định thời điểm, tính chất, mức độ và phạm vi hỗ trợ quân sự từ hai bên còn lại”.

Theo Reza Khanzadeh, nhà phân tích Trung Đông tại Đại học George Mason, hiệp ước song phương Saudi Arabia-Pakistan ký tháng 9/2025 đã không kéo theo xung đột rộng hơn sau khi Iran và Houthi tấn công Saudi Arabia. Điều này cho thấy điều khoản tương tự khó có thể tự động lôi kéo các bên ký kết vào cuộc chiến của nhau.

Karim đồng ý rằng các cam kết có điều kiện thay vì cố định. Đây là “một sự liên kết cung cấp các lựa chọn và nguồn lực phòng thủ bổ sung cho mỗi quốc gia nhưng không thực sự thay thế các năng lực hiện có”. Ông gọi đây là một sáng kiến thể chế thực sự mới, “điều mới mẻ trong khu vực kể từ thời Hiệp ước Baghdad hoặc CENTO”.

Sự mơ hồ này giúp Riyadh, Ankara và Islamabad thể hiện sự đoàn kết mà không trực tiếp khiêu khích Iran, nhưng cũng có nghĩa hiệp ước khó có thể sớm sánh ngang với khoảng 50.000 quân Mỹ đồn trú trong khu vực.

“Điều này tạo ra một giải pháp thay thế khả thi, nhưng xét đến sự phụ thuộc về cấu trúc của các quốc gia vùng Vịnh vào Mỹ, nó không thực sự thay thế được. Nó nên được coi là thêm một lớp răn đe riêng”, Karim kết luận.