Trump dọa biến eo biển Hormuz thành lãnh thổ Mỹ: Khả thi hay không?

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 14/8 tuyên bố sẽ sớm coi eo biển Hormuz là lãnh thổ của Mỹ, giữa lúc tuyến đường thủy chiến lược này – nơi vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt toàn cầu – vẫn đang trong tình trạng bế tắc quân sự và ngoại giao.

Phát biểu tại một học viện cảnh sát ở New York, ông Trump nói: “Sau khi chúng ta đánh bại Iran, nước đang bị đánh bại rất thảm hại, tôi sẽ sớm tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ”. Ông còn khẳng định: “Về cơ bản, nó đã là như vậy rồi. Chúng ta có phong tỏa. Không tàu nào đi qua trừ khi chúng ta cho phép”.

Iran đã phản ứng dữ dội, gọi tuyên bố của nhà lãnh đạo Mỹ là “vô nghĩa”. Phó Ngoại trưởng Iran Kazem Gharibabadi nhấn mạnh: “Eo biển Hormuz không thể bị chiếm giữ bằng một dòng tweet, một tàu sân bay, một mệnh lệnh hay một bài phát biểu tranh cử. Eo biển Hormuz đã, đang và sẽ là của Iran; eo biển này chỉ đóng và mở dưới sự chỉ huy của Iran”.

Tehran đã phong tỏa tuyến đường này như một đòn bẩy kinh tế toàn cầu, trong khi Washington duy trì phong tỏa hải quân nhằm vào các cảng của Iran. Tuy nhiên, dữ liệu hàng hải cho thấy một số tàu vẫn đi qua eo biển bất chấp tuyên bố của Mỹ.

Phản ứng của Iran và các bên liên quan

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết các cuộc đàm phán giữa Tehran và Oman – quốc gia ven biển duy nhất khác ở eo biển – về quản lý giao thông hàng hải “có thể sớm đi đến kết luận”. Tuy nhiên, việc mở lại tuyến đường này là vấn đề riêng, đòi hỏi Washington phải thực hiện các cam kết trong biên bản ghi nhớ ký hồi tháng 6, bao gồm dỡ bỏ phong tỏa hải quân và các lệnh trừng phạt đối với Iran.

Các cuộc tấn công của Iran nhằm vào các nước láng giềng vùng Vịnh được phân tích là nhằm gây sức ép buộc các nước khu vực dồn Washington vào chân tường trên bàn đàm phán.

Khả thi về mặt pháp lý và thực tế

Theo luật pháp quốc tế, chủ quyền lãnh thổ không thể chuyển giao chỉ bằng một tuyên bố đơn phương của tổng thống. Bruce Fein, cựu Phó Tổng chưởng lý dưới thời Tổng thống Ronald Reagan, cho rằng ông Trump không có quyền hiến định để sáp nhập lãnh thổ một mình. Việc này cần một hiệp ước được Thượng viện phê chuẩn hoặc một đạo luật, và nếu tiến hành có thể “cấu thành tội gây chiến tranh xâm lược theo luật pháp quốc tế, bao gồm Hiến chương Liên Hợp Quốc”.

Natalie Klein, chuyên gia luật quốc tế tại Đại học New South Wales (Australia), nhận định cách duy nhất để tuyên bố của ông Trump có cơ sở là nếu Mỹ kiểm soát eo biển với tư cách một cường quốc chiếm đóng, nhưng điều đó đòi hỏi Mỹ phải có kiểm soát quân sự đối với Iran hoặc ít nhất là các vùng ven biển của nước này.

Eo biển Hormuz nằm ở vùng biển quốc tế, giữa bờ biển Iran và Oman. Tại điểm hẹp nhất, eo biển rộng khoảng 39 km, trong khi lãnh hải của hai nước mỗi bên rộng 22 km, chồng lấn lên nhau. Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) công nhận quyền đi qua không bị cản trở của tàu thuyền tại các eo biển quốc tế, dù cả Mỹ và Iran đều chưa phê chuẩn công ước này, nhưng các quy định của nó được xem là luật tập quán.

Paul Musgrave, phó giáo sư tại Đại học Georgetown ở Qatar, cho rằng ông Trump thường đưa ra những tuyên bố như vậy để nói với khán giả Mỹ, đặc biệt là những người ủng hộ ông. “Đây là một người nói những điều lớn lao. Có những trường hợp ta phải xem xét nghiêm túc, nhưng không nên hiểu theo nghĩa đen”, Musgrave nói, đồng thời nhấn mạnh việc biến eo biển thành lãnh thổ Mỹ là bất khả thi cả về vật lý lẫn pháp lý.

Cuộc chiến của ông Trump nhắm vào Iran cũng đang không nhận được sự ủng hộ rộng rãi tại Mỹ. Theo thăm dò của Reuters/Ipsos, chỉ khoảng 35% người Mỹ tán thành cuộc chiến này. Giá xăng trung bình đã vượt 4 USD/gallon, trở thành vấn đề lớn với người dân Mỹ, trong khi giới chức nước này thừa nhận kho đạn dược đang cạn kiệt.