Tổng thống Nam Phi Ramaphosa đối mặt nguy cơ luận tội vì bê bối 'tiền trong ghế sofa'

Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa đã từ chối từ chức sau khi Tòa án Hiến pháp ngày 8/5/2026 ra phán quyết phục hồi thủ tục luận tội ông liên quan đến bê bối 'Farmgate', vụ việc kẻ trộm lấy cắp hơn 500.000 USD tiền mặt giấu trong ghế sofa tại trang trại của ông.

Trong bài phát biểu truyền hình tối 11/5, ông Ramaphosa tuyên bố không có điều gì trong phán quyết của tòa buộc ông phải từ chức. Ông khẳng định chưa từng đánh cắp tiền công, phạm tội hay vi phạm lời tuyên thệ nhậm chức. Ông cũng bác bỏ báo cáo năm 2022 từ ủy ban độc lập, cho rằng các cáo buộc dựa trên tin đồn và thiếu bằng chứng.

Vụ việc bắt đầu từ tháng 2/2020, khi kẻ trộm đột nhập trang trại Phala Phala của ông Ramaphosa tại tỉnh Limpopo và lấy cắp 580.000 USD. Số tiền này được cho là giấu trong đồ nội thất tại trang trại. Ông Ramaphosa bị cáo buộc che giấu vụ trộm và giữ bí mật nỗ lực tìm thủ phạm để tránh điều tra về nguồn gốc số tiền.

Năm 2022, cựu lãnh đạo cơ quan an ninh quốc gia Nam Phi đã trình báo cảnh sát, cáo buộc tổng thống rửa tiền liên quan đến số tiền bị đánh cắp. Cùng năm, ủy ban quốc hội độc lập kết luận ông Ramaphosa 'có thể đã vi phạm nghiêm trọng' và 'hành xử không phù hợp với chức vụ', đặc biệt là không báo cáo vụ trộm đúng quy định.

Thời điểm đó, Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC) chiếm đa số áp đảo tại quốc hội với 230/400 ghế, nên đã bác bỏ báo cáo và từ chối mở thủ tục luận tội. Tuy nhiên, Đảng Chiến binh Tự do Kinh tế (EFF) cánh tả đã kiện lên Tòa án Hiến pháp, và tòa đã bác phán quyết trước đó của chính phủ, chuyển vụ việc đến ủy ban luận tội đa đảng để điều tra toàn diện.

Ủy ban luận tội sẽ xem xét các cáo buộc và nếu tìm đủ bằng chứng, có thể kiến nghị luận tội tổng thống. Tuy nhiên, quốc hội chưa ấn định thời gian cho cuộc điều tra, và ông Ramaphosa cam kết sẽ yêu cầu xem xét lại nội dung báo cáo, điều này có thể trì hoãn quá trình.

Theo Hiến pháp Nam Phi, nếu tổng thống vi phạm hiến pháp hoặc luật pháp, Quốc hội có quyền phế truất. Quy trình luận tội yêu cầu ít nhất 267/400 nghị sĩ bỏ phiếu thuận. Hiện tại, ANC chỉ nắm 159 ghế (khoảng 40%), phải liên minh với Đảng Liên minh Dân chủ (87 ghế) và các đảng nhỏ khác để cầm quyền.

Nhà phân tích Chris Ogunmodede nhận định ông Ramaphosa nhiều khả năng sống sót qua các nỗ lực luận tội nhờ 'toán học nghị viện', khi các đảng trong liên minh có xu hướng duy trì ổn định. Tuy nhiên, bê bối 'tiền trong ghế sofa' đã gây tổn hại lớn đến uy tín của tổng thống, người từng lên nắm quyền năm 2018 với cam kết chống tham nhũng sau nhiệm kỳ đầy tranh cãi của người tiền nhiệm Jacob Zuma.

Bên cạnh thủ tục luận tội, quốc hội cũng có thể phế truất tổng thống thông qua bỏ phiếu bất tín nhiệm, chỉ cần đa số đơn giản. Hai đảng đối lập đã đề xuất động thái này. Nếu đảng ANC quay lưng với ông, tương tự trường hợp ông Zuma bị buộc từ chức năm 2018, số phận của ông cũng có thể kết thúc.

Dưới thời ông Ramaphosa, tỷ lệ ủng hộ ANC tiếp tục giảm, từ 57,5% năm 2019 xuống 40,2% năm 2024, mức thấp nhất kể từ khi kết thúc chế độ phân biệt chủng tộc apartheid. Mặc dù nền kinh tế có dấu hiệu cải thiện, các vấn đề cơ cấu dài hạn như tham nhũng, tội phạm và bất ổn thể chế vẫn là thách thức lớn.