Tigray tái diễn xung đột: Hệ quả của sự thiếu trách nhiệm giải trình

Khi chính phủ liên bang Ethiopia và lực lượng Tigray ký Thỏa thuận chấm dứt thù địch vào tháng 11/2022, nhiều người hy vọng một trong những cuộc xung đột chết chóc nhất châu Phi cuối cùng đã kết thúc. Súng im tiếng, công cuộc tái thiết bắt đầu, và người dân Ethiopia mong đợi một thời kỳ hậu chiến với công lý cho các tội ác đã xảy ra.

Tuy nhiên, theo Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International), những hy vọng đó đã không thành hiện thực. Thay vì điều tra các hành vi lạm dụng được các tổ chức nhân quyền quốc tế và địa phương ghi nhận, các nỗ lực đòi trách nhiệm giải trình dần bị bỏ ngỏ. Nhiệm vụ điều tra quốc tế không được gia hạn, chính phủ Ethiopia từ bỏ tiến trình công lý chuyển tiếp đã đề xuất, và các cáo buộc về tội ác chiến tranh cùng tội ác chống loài người phần lớn không được điều tra và không bị trừng phạt.

Chưa đầy bốn năm sau khi thỏa thuận được ký kết, giao tranh đã trở lại Tigray. Amnesty cho biết các cuộc đụng độ nổ ra hồi đầu tháng 8 giữa lực lượng Tigray và Lực lượng Quốc phòng Ethiopia là một lời nhắc nhở rõ ràng về sự nguy hiểm của tình trạng miễn trừng phạt. Tổ chức này cảnh báo rằng dân thường một lần nữa phải đối mặt với nguy cơ bị vi phạm nhân quyền nghiêm trọng, trong khi khu vực vẫn chưa hồi phục sau sự tàn phá của cuộc chiến trước đó.

Giao tranh mới diễn ra trong bối cảnh các cuộc xung đột vẫn tiếp diễn ở các vùng Amhara và Oromia của Ethiopia, nơi Amnesty cho rằng các vi phạm nhân quyền nghiêm trọng vẫn đang được thực hiện. Theo tổ chức này, các cuộc xung đột này phản ánh phạm vi ngày càng mở rộng của cuộc khủng hoảng an ninh và nhân quyền tại Ethiopia.

Trong cuộc chiến ở miền bắc Ethiopia từ tháng 11/2020 đến tháng 11/2022, Amnesty International và các tổ chức quốc tế khác đã ghi nhận nhiều hành vi lạm dụng trên diện rộng có thể được coi là tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người. Các vi phạm bao gồm giết người ngoài tư pháp, bạo lực tình dục, cưỡng bức di dời và từ chối hỗ trợ nhân đạo.

Theo Amnesty, việc thiếu các cuộc điều tra độc lập và truy tố đáng tin cậy đã gửi đi một thông điệp nguy hiểm: ngay cả những tội ác nghiêm trọng nhất cũng có thể được thực hiện mà không phải chịu hậu quả. Tổ chức này cho rằng sự thất bại trong trách nhiệm giải trình này góp phần lý giải sự trở lại của bạo lực.

Giám sát quốc tế đối với tình hình nhân quyền ở Ethiopia cũng suy yếu sau khi nhiệm vụ của các cơ chế điều tra chủ chốt do Liên Hợp Quốc và Liên minh châu Phi thiết lập hết hạn, làm giảm khả năng của cộng đồng quốc tế trong việc ghi nhận các vi phạm và đưa những người chịu trách nhiệm ra xét xử.

Tổ chức này cũng chỉ ra tình trạng suy giảm nghiêm trọng trong điều kiện sống ở Tigray trong những tháng gần đây, bao gồm các hạn chế gia tăng đối với truyền thông độc lập, chiến dịch cưỡng bách tuyển quân ảnh hưởng đến hàng nghìn người, và giới hạn chặt chẽ hơn về tự do đi lại. Đây là bằng chứng cho thấy tình hình nhân quyền đã xấu đi ngay cả trước khi giao tranh mới nhất bùng nổ.

Để phản ứng, Amnesty đã kêu gọi chính quyền liên bang Ethiopia và chính quyền Tigray tuân thủ luật nhân quyền quốc tế và luật nhân đạo quốc tế, bảo vệ dân thường, đồng thời cho phép các nhà giám sát nhân quyền, tổ chức nhân đạo và truyền thông độc lập tiếp cận các khu vực bị ảnh hưởng.

Đối với Amnesty International, mối nguy hiểm ở Tigray hiện nay không chỉ nằm ở việc xung đột vũ trang quay trở lại, mà còn ở khả năng các hành vi lạm dụng tương tự như đã được ghi nhận trong cuộc chiến trước có thể tái diễn nếu công lý vẫn thiếu vắng và tình trạng miễn trừng phạt kéo dài.