Thuốc dự phòng HIV mới có thể giảm ca mắc toàn cầu, nhưng việc cắt viện trợ của Mỹ gây trở ngại

Theo các chuyên gia phát biểu tại Hội nghị AIDS 2026 diễn ra ở Rio de Janeiro (Brazil), những tiến bộ mới trong dự phòng HIV có thể giúp giảm mạnh số ca nhiễm mới trên toàn cầu, song việc Mỹ cắt viện trợ nước ngoài sẽ khiến những người cần thuốc nhất không thể tiếp cận.

Cách đây một năm, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khuyến nghị các chính phủ ưu tiên mở rộng khả năng tiếp cận lenacapavir, phiên bản tiêm của thuốc dự phòng PrEP chỉ cần tiêm hai lần mỗi năm. PrEP cũng có dạng uống hằng ngày hoặc tiêm hai tháng một lần, và đạt hiệu quả tới 99% trong việc ngăn ngừa lây nhiễm HIV qua đường tình dục khi dùng đều đặn.

WHO từng lưu ý rằng khả năng tiếp cận lenacapavir bên ngoài các thử nghiệm lâm sàng còn hạn chế, nhưng vẫn khuyến nghị các chính phủ ưu tiên mở rộng loại thuốc này vì nó có thể thay đổi cuộc chơi với những nhóm đối mặt rào cản lớn trong việc tiếp cận các loại thuốc hiện có.

Với người nghèo, người bị kỳ thị, hoặc người sống ở vùng nông thôn xa cơ sở y tế, dùng thuốc hằng ngày hoặc tiêm mỗi hai tháng gần như là bất khả thi. Lenacapavir cho phép bệnh nhân chỉ cần đến cơ sở y tế hai lần mỗi năm mà vẫn được bảo vệ tốt. Một nghiên cứu mô hình toán học của WHO và Liên Hợp Quốc ước tính việc phổ biến rộng rãi lenacapavir có thể ngăn chặn 41% số ca nhiễm HIV mới tại Nam Phi, Zimbabwe và Tây Kenya.

Đáng chú ý, khi WHO đưa ra khuyến nghị đầu tư toàn cầu vào lenacapavir hồi năm 2025, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã bắt đầu quá trình giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) - tổ chức cung cấp 73% nguồn lực tài trợ cho dự phòng HIV trên toàn cầu, theo nghiên cứu đăng trên tạp chí Lancet Global Health. Tính đến tháng 7/2026, nhiều báo cáo cho thấy đầu tư cho dự phòng HIV đã giảm mạnh trên khắp thế giới.

Bà Beatriz Grinsztejn, Chủ tịch Hiệp hội AIDS Quốc tế, kiêm bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm và nhà nghiên cứu tại tổ chức Fiocruz (Rio de Janeiro), cho biết trong cuộc họp báo tại hội nghị: “Chúng ta có những thành tựu lớn trong dự phòng. Nhưng mặt khác, chúng ta phải đối mặt với việc cắt giảm kinh phí nghiêm trọng, ảnh hưởng sâu sắc không chỉ đến việc cung cấp các công nghệ dự phòng mới, mà còn làm giảm số người được tiếp cận dịch vụ điều trị và dự phòng.”

Việc cắt giảm ngân sách không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thuốc mà còn đến khả năng của các tổ chức trong việc tiếp cận người cần hỗ trợ. Bà Ailish Brennan, chuyên gia phân tích chính sách tại Tổ chức Giảm tác hại Quốc tế (Harm Reduction International), nhấn mạnh: “Khi ngân sách bị cắt, một trong những mảng bị ảnh hưởng lớn là đội ngũ nhân viên tiếp cận cộng đồng - những người đóng vai trò then chốt trong việc tiếp cận người tiêm chích ma túy, xây dựng lòng tin và kết nối họ với dịch vụ.”

Người tiêm chích ma túy có nguy cơ lây nhiễm HIV rất cao, đặc biệt khi không có bơm kim tiêm sạch. Một báo cáo của Mạng lưới Quốc tế những người sử dụng ma túy (INPUD) cho thấy các tổ chức thường phản ứng với việc mất kinh phí bằng cách cắt giảm dịch vụ tiếp cận cộng đồng.

Bà Brennan nói rằng nhiều tổ chức giảm tác hại và dự phòng HIV trên toàn cầu buộc phải đóng cửa một số địa điểm, kể cả các điểm lưu động, khiến khách hàng có nguy cơ nhiễm HIV mất niềm tin. Bà nhận định: “Khi họ phải di chuyển xa hơn, họ mất đi đầu mối liên hệ địa phương. Điều đó có nghĩa là những cải tiến chúng ta đang chứng kiến, những loại thuốc tiêm tác dụng kéo dài mang lại nhiều hy vọng và cơ hội, sẽ không đến được với những người cần chúng nhất.”

Cũng tại hội nghị, bà Grinsztejn lưu ý ngay cả trước khi USAID bị giải thể, nhiều quốc gia Mỹ Latinh đã bị loại khỏi các thỏa thuận với các công ty dược phẩm Mỹ nhằm giảm giá thuốc dự phòng HIV cải tiến. Công ty Gilead Sciences cung cấp thuốc generic dành cho các nước thu nhập thấp và trung bình với giá thấp hơn nhiều so với giá niêm yết, nhưng lại loại Brazil, Colombia, Mexico, Peru và Argentina khỏi danh sách ưu đãi với lý do đây là các nước “có thu nhập trung bình cao”. Các nhà vận động về HIV phản bác lý do này, một phần vì người dân các nước này đã đóng vai trò quan trọng trong các thử nghiệm lâm sàng các loại thuốc này.

Phát biểu tại hội nghị, bà Grinsztejn khẳng định: “Chúng ta có những công nghệ dự phòng mà chúng ta hằng mơ ước, và lẽ ra có thể hoàn thành mục tiêu lâu dài của UNAIDS là loại bỏ AIDS như một mối đe dọa sức khỏe cộng đồng vào năm 2030.” Tuy nhiên, bà nói thêm: “Theo quan điểm cá nhân của tôi, tôi nghĩ rằng rất khó để đạt được các mục tiêu đó trong bối cảnh hiện nay.”