Thỏa thuận Israel - Lebanon: Ngừng bắn gắn với giải trừ Hezbollah, liệu có khả thi?

Israel và Lebanon đã đạt được một thỏa thuận khung mới sau bốn ngày đàm phán marathon tại Washington, DC, dưới sự trung gian của Mỹ, nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài nhiều tháng. Israel hiện đang chiếm đóng gần 20% lãnh thổ miền nam Lebanon và đã giết hại hơn 4.000 người kể từ khi giao tranh bùng phát vào ngày 2/3. Một đợt giao tranh trước đó đã kết thúc bằng lệnh ngừng bắn vào tháng 11/2024, nhưng Israel đã thực hiện các cuộc tấn công gần như hàng ngày và từ chối kết thúc việc chiếm đóng, vi phạm thỏa thuận.

Tuy nhiên, thỏa thuận mới không yêu cầu cụ thể việc rút quân Israel mà thay vào đó gắn điều này với việc giải trừ vũ khí của Hezbollah - một điều kiện mà nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn liên tục bác bỏ. Ngày 27/6, lãnh đạo Hezbollah, Naim Qassem, đã bác bỏ thỏa thuận khung, gọi nó là “vô hiệu”. Hezbollah yêu cầu Israel trước tiên phải chấm dứt chiếm đóng. Những người ủng hộ Hezbollah đã tràn xuống đường phố thủ đô Beirut vào tối 26/6 để phản đối thỏa thuận.

Nội dung thỏa thuận Israel - Lebanon

Sau lễ ký ba bên tại Washington, Bộ Ngoại giao Mỹ đã công bố văn bản thỏa thuận, đề cập đến một “quy trình tuần tự” theo đó quân đội Lebanon sẽ khôi phục “quyền lực có chủ quyền hiệu quả trên toàn bộ lãnh thổ Lebanon, trong khi chờ đợi việc giải trừ vũ khí của các nhóm vũ trang phi nhà nước” - một tham chiếu rõ ràng đến Hezbollah.

Thỏa thuận không yêu cầu Israel rút khỏi vùng đất Lebanon mà nước này đang chiếm đóng. Thay vào đó, khuôn khổ nêu rõ Israel sẽ “dần dần tái bố trí” khỏi Lebanon, với hai “khu vực thí điểm” nơi quân đội Lebanon “sẽ dần dần đảm nhận trách nhiệm an ninh đầy đủ và hiệu quả”. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu sau đó cho biết một khu vực nằm ở phía nam sông Litani, khu vực còn lại là một khu vực nhỏ trong vùng an ninh mở rộng mà quân đội Israel cho biết “không cần thiết”.

Khi các điều kiện này được đáp ứng, “người dân Lebanon sẽ có thể trở về an toàn tại các khu vực này dưới sự kiểm soát độc quyền của chính quyền nhà nước Lebanon”. Hơn 1,2 triệu người đã phải di dời. Israel tuyên bố việc đưa miền nam Lebanon trở lại kiểm soát của chính phủ Lebanon sẽ “loại bỏ mọi nhu cầu trong tương lai về hành động hoặc sự hiện diện của quân đội Israel tại Lebanon” và “tuyên bố rằng Israel không có tham vọng lãnh thổ tại Lebanon”. Chính phủ Lebanon đã ký cam kết bác bỏ “các tuyên bố của bất kỳ bên nào, dù là nhà nước hay phi nhà nước, về việc sử dụng vũ lực thay mặt mình mà không có sự cho phép rõ ràng”, coi các cuộc tấn công như vậy là “bất hợp pháp” và “trái với lợi ích quốc gia Lebanon”.

Phản ứng của các bên

Israel: Thủ tướng Netanyahu nhấn mạnh thỏa thuận cho phép quân đội Israel ở lại vùng đất Lebanon bị chiếm đóng. “Chúng tôi sẽ duy trì [vùng đệm] cho đến khi Hezbollah giải trừ vũ khí và chừng nào còn mối đe dọa đối với Nhà nước Israel,” ông nói. Đây cũng là một thắng lợi tạm thời cho Netanyahu, người đang đối mặt với chỉ trích trong nước sau khi Mỹ và Iran gạt Israel sang một bên để ký Biên bản ghi nhớ Islamabad, vốn yêu cầu chấm dứt chiến sự tại Lebanon.

Lebanon: Tổng thống Joseph Aoun bày tỏ lòng biết ơn tới chính quyền Mỹ và các nhà hòa giải khu vực sau lễ ký, ca ngợi thỏa thuận này là “bước đầu tiên trên con đường khôi phục chủ quyền của Lebanon”. Tuy nhiên, tuyên bố của ông không làm dịu bớt căng thẳng, khi những người ủng hộ Hezbollah đốt lốp xe và chặn đường dẫn đến sân bay Beirut.

Hezbollah: Dù không phải là bên tham gia thỏa thuận, lập trường của nhóm vũ trang này sẽ quyết định xung đột trong tương lai. Lãnh đạo Naim Qassem lên án việc gắn việc rút quân Israel với giải trừ vũ khí của nhóm, gọi thỏa thuận này là “nhục nhã, đáng xấu hổ và là sự đầu hàng chủ quyền”. Ông cho rằng thỏa thuận nên được thay thế bằng Biên bản ghi nhớ Iran-Mỹ ký ngày 15/6. Trước đó, đại diện Hezbollah tại quốc hội Hassan Fadlallah cảnh báo chính quyền Lebanon sẽ không thể thực thi thỏa thuận nếu không có sự ủng hộ của Mỹ, “trừ khi họ tiến tới nội chiến”.

Mỹ: Ngoại trưởng Marco Rubio thông báo khoản viện trợ nhân đạo 100 triệu USD ngay lập tức, đồng thời thừa nhận phạm vi hạn chế của thỏa thuận khi gọi đây là “khởi đầu của sự khởi đầu”. Ông nói: “Còn rất nhiều việc phía trước. Chúng tôi không hề đánh giá thấp những khó khăn của nhiệm vụ sắp tới.” Hai lệnh ngừng bắn trước đó do Mỹ làm trung gian đã thất bại trong việc ngăn chặn giao tranh tại Lebanon, cũng như Biên bản ghi nhớ Islamabad.

Iran: Dù chưa có phản ứng chính thức, truyền thông nhà nước Iran đã chỉ trích thỏa thuận. Hãng tin Fars cho rằng thỏa thuận này về cơ bản cho phép Israel vi phạm điều khoản đầu tiên của Biên bản ghi nhớ Islamabad, vốn yêu cầu chấm dứt chiến sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm Lebanon.

Mâu thuẫn với Biên bản ghi nhớ Islamabad?

Các nhà phân tích chỉ ra hai mâu thuẫn trực tiếp giữa Biên bản ghi nhớ Mỹ-Iran và thỏa thuận Israel-Lebanon. Thứ nhất, Biên bản ghi nhớ Islamabad yêu cầu chấm dứt chiến sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm Lebanon, mà không có điều kiện - trong khi thỏa thuận Israel-Lebanon gắn điều này với việc giải trừ vũ khí Hezbollah. Israel đã không tuân thủ bất kỳ lệnh ngừng bắn nào và tiếp tục tấn công lãnh thổ Lebanon. Ngày 27/6, hãng tin NNA Lebanon đưa tin giao lộ công viên Farah ở Nabatieh al-Fawqa đã bị tấn công bằng máy bay không người lái của Israel. Israel đã giết hại ít nhất 4.192 người tại Lebanon kể từ khi bắt đầu chiến tranh với Iran bốn tháng trước.

Thứ hai, Biên bản ghi nhớ Islamabad không đề cập đến bất kỳ nhóm vũ trang nào do Iran hậu thuẫn trong số các điều khoản để thúc đẩy đàm phán chấm dứt chiến tranh. Tahani Mustafa, thành viên thỉnh giảng tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Châu Âu, nhận định Israel và Mỹ “chắc chắn sẽ sử dụng việc Hezbollah từ chối giải trừ vũ khí để đổ lỗi cho Hezbollah làm trệch toàn bộ tiến trình”. Bà cũng cho rằng Israel “đã chứng tỏ họ hành động thiếu thiện chí, điều này không tạo niềm tin cho Hezbollah để giải trừ vũ khí”. Bà chỉ trích các nhà đàm phán Mỹ “tích cực làm việc hậu trường để tách Lebanon khỏi Iran”.

Liệu thỏa thuận có hiệu quả khi Hezbollah bác bỏ?

Đây không phải lần đầu tiên việc giải trừ vũ khí Hezbollah được đặt lên bàn cân. Thỏa thuận năm 2024 cũng kêu gọi điều này nhưng không thành công do Israel tiếp tục tấn công Lebanon. Cựu đại sứ Israel tại New York, Alon Pinkas, bày tỏ sự hoài nghi về khả năng thành công của thỏa thuận, bởi vấn đề then chốt vẫn là Hezbollah. Phóng viên Ali Hashem của Al Jazeera nhận định thỏa thuận là một “mối đe dọa hiện hữu” đối với sự tồn tại của Hezbollah. “Nếu không có sự đồng ý của Hezbollah, điều này sẽ không xảy ra. Đây sẽ là công thức cho một cuộc đối đầu khác. Chính phủ Lebanon không có khả năng áp đặt thỏa thuận này,” ông nói.