Thế giới đang báo động: Công nghệ lớn trở thành ‘thực dân’ mới

Hội thảo Quốc tế về Phi thực dân hóa (World Decolonization Forum) diễn ra tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ vào ngày 11-12/5 vừa qua đã đưa ra một luận điểm gây chú ý: chủ nghĩa thực dân trong thời đại số không còn thể hiện qua chiếm đóng lãnh thổ, mà qua sự thống trị về công nghệ, tài chính và thông tin.

Phát biểu tại diễn đàn, bà Esra Albayrak, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Quỹ Giáo dục và Văn hóa NUN, đồng thời là con gái Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, cảnh báo: “Một thế hệ có thể lớn lên với suy nghĩ rằng họ chưa từng trải qua chủ nghĩa thực dân hay bị bóc lột. Nhưng về mặt tinh thần, họ có thể vẫn đang sống dưới ảnh hưởng của thực dân”.

Theo bà Albayrak, cuộc chiến ở Gaza là một bước ngoặt, phơi bày sự bất bình đẳng trong các nguyên tắc quốc tế khi các thể chế toàn cầu thất bại trong việc ngăn chặn những gì nhiều quốc gia và tổ chức nhân quyền gọi là “diệt chủng” đối với người Palestine. “Thế giới đang gióng lên hồi chuông cảnh báo, và chúng ta không còn có thể thờ ơ với điều đó,” bà nói.

Thời đại ‘kỹ trị phong kiến’

Bà Albayrak lập luận rằng một số ít tập đoàn công nghệ đang nổi lên như những trung tâm quyền lực vô hình mới, định hình cách thông tin được sản xuất và tiêu thụ. Bà gọi không gian số là lĩnh vực của “chủ nghĩa thực dân tương lai”, cảnh báo các hệ thống AI được đào tạo chủ yếu trên dữ liệu phương Tây có nguy cơ tái tạo bất bình đẳng toàn cầu.

“Khi AI chạy trên nền tảng của các công ty công nghệ lớn và được đào tạo từ dữ liệu phương Tây, chúng có nguy cơ mang những hệ thống phân cấp của quá khứ vào thế giới số của tương lai,” bà nói.

Giáo sư Walter D Mignolo từ Đại học Duke (Mỹ) cho rằng chủ nghĩa thực dân chưa kết thúc. “Thuộc địa tính vẫn còn khắp nơi trên thế giới,” ông nói, nhấn mạnh các ý tưởng về phát triển và tiến bộ hiện đại thường gây áp lực buộc các xã hội phải tuân theo chuẩn mực phương Tây. Thay vì chỉ chống lại các hệ thống đó, các xã hội phải tìm cách “tái tồn tại” (re-exist) bằng cách xây dựng lại quyền tự chủ về tri thức và văn hóa.

Những kẻ thực dân trong thời đại tài chính

Nhà kinh tế chính trị người Anh Ann Pettifor chỉ ra một hình thức thống trị hiện đại khác: hệ thống tài chính. Báo cáo Nợ Toàn cầu tháng 3/2026 của OECD cho thấy 44 quốc gia đang đối mặt với gánh nặng nợ nần nghiêm trọng, nhiều nước chi trả lãi suất nhiều hơn chi phí cho y tế hoặc giáo dục.

Pettifor nói: “Đây không phải là một nhà nước đi xâm chiếm nhà nước khác. Đây là hệ thống tài chính đang xâm chiếm toàn bộ thế giới, bao gồm cả nước tôi và Mỹ.” Bà chỉ ra các mạng lưới ngân hàng “ngầm” và các nhà quản lý tài sản khổng lồ như BlackRock (quản lý 13 nghìn tỷ USD tài sản) đang hoạt động ngoài tầm kiểm soát của các chính phủ.

Ví dụ tại Nigeria, các nỗ lực mở rộng năng lực lọc dầu trong nước liên tục chịu áp lực từ các tổ chức tài chính quốc tế nhằm duy trì sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.

‘Phức cảm thống trị’

Bà Albayrak so sánh các cuộc tranh luận hiện nay về công nghệ và quyền lực với bài thơ “Gánh nặng của người da trắng” (The White Man’s Burden) năm 1899 của Rudyard Kipling, vốn biện minh cho chủ nghĩa thực dân như một nghĩa vụ đạo đức để “khai hóa” các xã hội khác.

“Dấu vết của ‘phức cảm thống trị’ (mastery complex) vẫn tồn tại, nhưng dưới những hình thức khác – thông qua ảnh hưởng về công nghệ, tài chính và thông tin, thay vì chiếm đóng quân sự,” bà nói.

Theo các nhà phân tích, khi chiến tranh ngày càng bị chi phối bởi AI và hạ tầng số, các cuộc tranh luận về phi thực dân hóa đang tập trung nhiều hơn vào việc ai kiểm soát giá năng lượng, hệ thống cho vay, công nghệ và dòng chảy thông tin xuyên biên giới. Giải pháp, theo bà Albayrak, là một trật tự toàn cầu dựa trên trách nhiệm chung: “Gánh nặng nên thuộc về toàn thể nhân loại.”