Sức khỏe tâm thần 'lên sóng' mạng xã hội: Cơ hội và thách thức

Chỉ cần mở TikTok hoặc Instagram và tìm kiếm các từ khóa như lo âu, ADHD hay sang chấn tâm lý, người dùng sẽ nhận được hàng loạt video từ các nhà tâm lý học, bác sĩ tâm thần có chứng chỉ hành nghề, giải thích các thuật ngữ chuyên môn, gỡ bỏ quan niệm sai lầm và đưa ra lời khuyên thực tế. Không chỉ dừng lại ở giáo dục công chúng, một số tài khoản còn hướng người xem đến các phòng khám tư, khóa học trả phí, sách và các dịch vụ chuyên nghiệp khác.

Nội dung về sức khỏe tâm thần đã trở thành một phần rất dễ thấy trong văn hóa mạng xã hội, thu hút lượng người theo dõi có thể lên tới hàng triệu. Khi các chuyên gia có chứng chỉ hành nghề vượt ra ngoài phòng tư vấn để đến với không gian số, nhiều cách tiếp cận khác nhau đã xuất hiện về ý nghĩa của sự dịch chuyển này đối với việc tiếp cận thông tin và đạo đức thương mại.

Khoảng cách tiếp cận

Chi phí, sự kỳ thị và tình trạng thiếu hụt chuyên gia được đào tạo vẫn đang hạn chế việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần trên toàn thế giới. Theo Báo cáo Sức khỏe Tâm thần Thế giới năm 2025 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trên toàn cầu, hai phần ba quốc gia chỉ có một bác sĩ tâm thần trên 200.000 người, trong khi chỉ 9% người bị trầm cảm được điều trị đầy đủ. Tại Anh, danh sách chờ đợi để được đánh giá rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) có thể kéo dài nhiều năm.

Quy mô của nội dung sức khỏe tâm thần được thể hiện qua các chỉ số nền tảng cụ thể, dù toàn bộ hiện tượng này khó định lượng. Trên TikTok, lượt xem cho hashtag #anxiety (lo âu) đã tăng từ 6 tỷ vào cuối năm 2021 lên 16,1 tỷ vào giữa năm 2022. Hashtag #MentalHealth (sức khỏe tâm thần) cũng tăng trưởng nhanh tương tự, từ 25,3 tỷ lượt xem vào tháng 3/2022 lên hơn 100 tỷ vào tháng 8/2023, theo các nghiên cứu đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Y khoa Internet (JMIR). TikTok cho biết con số này là hơn 100 tỷ trên toàn cầu vào tháng 10 năm đó. Các con số này đo lường các hashtag riêng lẻ, không phải toàn bộ nội dung sức khỏe tâm thần, do đó không bao gồm các nội dung không gắn thẻ hoặc sử dụng thuật ngữ khác.

“Không còn nghi ngờ gì khi nội dung sức khỏe tâm thần đã bùng nổ trên mạng xã hội, và các tài khoản trị liệu lớn có hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu người theo dõi”, Tiến sĩ Jonathan Shedler, nhà tâm lý học và nghiên cứu người Mỹ, nói với Al Jazeera.

Điều khán giả đang tìm kiếm

Tiến sĩ Katie Rose Saunders, nghiên cứu viên tại Đại học Keele, đã phân tích hoạt động trên TikTok tại các thời điểm năm 2021, 2022 và 2023. Bà nhận thấy người dùng chia sẻ sự hỗ trợ và đồng cảm, liên hệ trải nghiệm của người sáng tạo với bản thân, tìm kiếm sự giúp đỡ và tranh luận về việc tự chẩn đoán. Một số giải thích vì sao họ tránh chẩn đoán chính thức, trong khi những người khác phản đối hoàn toàn việc tự chẩn đoán.

Bác sĩ tâm thần Janagan Alagarajah, chuyên gia về sức khỏe tâm thần kỹ thuật số toàn cầu, cho rằng ngôn ngữ thân thiện với giới trẻ, cộng đồng đồng trang lứa và tính ẩn danh có thể khiến mạng xã hội cảm thấy an toàn và nhanh chóng hơn so với chăm sóc chính thức. “Mạng xã hội là một cộng đồng; mọi người thường cảm thấy cô đơn và bị cô lập”, ông nói với Al Jazeera.

Tuy nhiên, ông phân biệt rõ giáo dục tâm lý với điều trị: bằng chứng ủng hộ việc dùng mạng xã hội để thu thập thông tin và tìm đường đến dịch vụ chăm sóc, trong khi điều trị đòi hỏi các biện pháp can thiệp có cấu trúc, dựa trên bằng chứng và các biện pháp bảo vệ.

Robert Roopa, nhà tâm lý học lâm sàng điều hành trang Instagram @theocdpsychologist và đăng các bài viết dài trên trang web của mình, xem mạng xã hội là cơ hội để giáo dục công chúng và tăng sự hiện diện chuyên môn. “Giáo dục công chúng đã là động lực thúc đẩy”, Roopa nói, cho phép các chuyên gia tiếp cận khán giả vượt ra ngoài sách và bài báo học thuật truyền thống.

Ông cũng thừa nhận các lợi ích nghề nghiệp và tài chính. Mạng xã hội có thể kết nối bác sĩ lâm sàng với khách hàng tiềm năng và nguồn giới thiệu, trong khi sự hiện diện có thể hỗ trợ hành nghề tư nhân và các cơ hội như diễn thuyết. Với Roopa, khả năng tiếp cận là lợi ích lớn hơn, giảm kỳ thị và nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần. “Tôi thực sự nghĩ mạng xã hội đã dân chủ hóa tâm lý học theo nhiều cách”, ông nói, cho phép mọi người học về sức khỏe tâm thần “bất kể họ sống ở đâu hay có đủ khả năng chi trả cho liệu pháp hay không”.

Ông cũng chỉ ra vấn đề ranh giới khi người theo dõi tìm kiếm lời khuyên cá nhân hoặc tiết lộ tình trạng đau khổ nghiêm trọng qua tin nhắn trực tiếp. Các bác sĩ lâm sàng có thể muốn giúp đỡ, nhưng không thể đánh giá hoặc điều trị một người theo dõi lạ qua Instagram. Roopa cho rằng những tình huống này cần có chính sách rõ ràng hơn về ranh giới nghề nghiệp và phản ứng khủng hoảng.

Trực tuyến, nhưng không phải influencer

Tiến sĩ Shedler thảo luận về tâm lý học và liệu pháp tâm lý trực tuyến, nhưng cho biết việc xây dựng khán giả chưa bao giờ là mục đích của ông. “Tôi vừa chuyển đến một thành phố mới khi đại dịch COVID và lệnh phong tỏa ập đến. Tôi cô đơn và có thời gian rảnh”, ông nói với Al Jazeera. “Tôi khám phá ra Twitter và bắt đầu đăng về những điều ngẫu nhiên, thường là tâm lý học và liệu pháp tâm lý, chỉ để có chút tương tác. Thật ngạc nhiên, mọi người bắt đầu theo dõi tôi vì những điều đó”.

Ông từ chối dùng sự nổi tiếng đó để thu hút bệnh nhân và đặt câu hỏi liệu khán giả có thể phân biệt được chuyên môn với sự nổi tiếng hay không. “Mọi người thường coi sự hiện diện công khai là thước đo kiến thức và sự hợp pháp, nhưng thực tế không phải vậy”, ông nói, trích dẫn cuốn “Cái chết của chuyên môn” của Thomas Nichols. “Một số người muốn trở thành influencer hơn là trở thành bác sĩ lâm sàng”.

Shedler cũng cảnh báo rằng các khuyến khích từ nền tảng có thể làm thay đổi chính các chuyên gia. “Tôi đã thấy những người mà tôi từng coi là chuyên gia đáng kính bị cuốn vào và bắt đầu đăng những gì tôi gọi là ‘thera-slop’ (rác trị liệu) để kiếm like và follow. Sức hút đó là thật”, ông nói.

Bác sĩ tâm thần Gorkem Yilmaz lại chọn cách tiếp cận thứ ba, không sản xuất nội dung giáo dục tâm lý trực tuyến, đồng thời nhấn mạnh đây không phải là sự chỉ trích các đồng nghiệp làm việc đó. Ông lập luận rằng công việc lâm sàng mang tính cá nhân và bối cảnh, trong khi mạng xã hội hướng tới một đối tượng không xác định và ưa chuộng giao tiếp “ngắn gọn, dứt khoát, nhất quán và dễ nhận diện”. Ông phản đối quan điểm cho rằng việc tiếp cận thông tin tâm lý nhiều hơn đồng nghĩa với dân chủ hóa.

“Tôi không đánh đồng việc tiếp cận nhiều hơn với dân chủ hóa”, ông nói. Quyền lực của chuyên gia không biến mất trực tuyến mà thay đổi hình thức. Bên cạnh bằng cấp và học hàm còn có số người theo dõi, mức độ nổi bật và “một thẩm mỹ nhất định của sự đáng tin cậy”.

Tuy vậy, Yilmaz thấy giá trị của giáo dục tâm lý trong việc giúp mọi người có ngôn ngữ để diễn tả trải nghiệm của mình, giảm xấu hổ và cô đơn, khuyến khích tìm kiếm sự giúp đỡ. Mối quan tâm của ông là điều gì xảy ra sau khi vượt qua ngưỡng đó. “Hiểu biết tâm lý của chúng ta dường như đang tăng lên trong khi các mối quan hệ điều trị thực sự và dịch vụ công không được củng cố với tốc độ tương tự”, ông nói. Nếu không có dịch vụ chăm sóc đầy đủ đằng sau thứ mà ông gọi là “cánh cửa nhỏ dẫn đến việc tìm kiếm sự giúp đỡ”, lời hứa của nó vẫn còn hạn chế.

Khi thuật toán và thị trường tham gia

Bác sĩ Alagarajah cảnh báo thuật toán có thể khuếch đại thông tin sai lệch, khuyến khích việc tự chẩn đoán có hại và tạo ra buồng vọng âm. Ông nói thêm rằng hệ thống đề xuất ưu tiên mức độ tương tác và động cơ thương mại hơn là thông tin phù hợp về mặt lâm sàng, tạo ra mâu thuẫn với mục tiêu y tế công cộng. Ông cho rằng điều này đòi hỏi các biện pháp bảo vệ nền tảng mạnh mẽ hơn và nâng cao hiểu biết kỹ thuật số.

Thương mại hóa cũng phức tạp không kém. Yilmaz lập luận rằng ngay cả nội dung miễn phí cũng có thể tạo ra sự tin tưởng và hiện diện mà sau đó chuyển thành dịch vụ trả phí. Nhưng Alagarajah cảnh báo không nên coi việc kiếm tiền là ranh giới đạo đức, lưu ý rằng các bác sĩ lâm sàng từ lâu đã kiếm tiền qua sách và diễn thuyết, điều quan trọng là thông tin có chính xác, có trách nhiệm và an toàn hay không.

“Ở mức tốt nhất, mạng xã hội có thể hoạt động như một phần mở rộng chi phí thấp của hệ thống sức khỏe tâm thần, cung cấp giáo dục tâm lý, hỗ trợ cộng đồng và con đường đến với dịch vụ chăm sóc”, Alagarajah nói. “Thách thức về y tế công cộng do đó không phải là liệu thông tin sức khỏe tâm thần có nên tồn tại trên mạng xã hội hay không, mà là làm thế nào để đảm bảo thông tin đó dựa trên bằng chứng, được quản lý phù hợp và được kết nối rõ ràng với dịch vụ chăm sóc an toàn, có đủ trình độ”.